Pod današnjim nazivom prvi put je pomenut 1748. godine, iako je područje na kom se nalazi bilo naseljeno stolećima ranije. Svašta je doživeo u svojoj burnoj istoriji, ali je iz svega izlazio lepši i moćniji, postavši prestonica kulture svih epoha i svih naroda koje su se smenjivali na ovim prostorima. U Muzeju grada Novog Sada otvorena je izložba povodom 270 godina od sticanja statusa kojim ga je nagradila Marija Terezija

Neoplanta, Neusatz, Ujvidek, Racka Varoš… Novi Sad. Prvog februara 1748. godine, ukazom carice Marije Terezije, dobio je status slobodnog kraljevskog grada. Upravo tog datuma slavi rođendan, iako se prva naselja na ovom prostoru pominju još u dalekoj, dalekoj prošlosti. Preturio je preko svojih pleća više istorije nego neka mnogo starija mesta. Doživeo je bezbroj nevolja, nekoliko velikih poplava, bombardovanja, požara, prolazio kroz godine gladi, preživeo kugu, pustošenja, bune i ratove, ali je uvek i iz svega izlazio lepši i jači.

Povodom 270 godina slobode, u Muzeju grada Novog Sada otvorena je zanimljiva izložba pod nazivom “Novi Sad – slobodan grad”. Autorka postavke koja se može pogledati u Zbirci strane umetnosti u Dunavskoj ulici je dr Agneš Ozer, ugledni istoričar i muzejski savetnik. Kroz multimedijalni sadržaj, sa velikim brojem originalnih predmeta, dokumenata, fotografija, filmskih zapisa, umetničkih ostvarenja i izborom iz bogate dokumentacije muzeja grada, gospođa Ozer dočarava posetiocima različite periode u istorijskom razvoju Srpske Atine. Izložba će, uz prigodan prateći program, moći da se pogleda do 2. juna.

– Ideja se nametnula sama od sebe, uz činjenicu da je 1. februara grad proslavio 270. rođendan. Sa kolegom Ljubom Vujaklijom već smo imali mnogo detaljniju i veću izložbu, 1998. godine, sa originalnim arhivskim dokumentima. Ovo je kraća verzija, sa predmetima i fotografijama koji tada nisu izlagani. Jedan od prvih kućnih brojeva, grad na starim slikama, mape, karte… – objašnjava gospođa Ozer.

Smatra se da je naselje na levoj obali Dunava iz kog se razvio današnji Novi Sad osnovano posle izgona Turaka iz ovih krajeva 1694, a verovatno i koju godinu ranije, jer je sasvim sigurno da su već 1692, kada je počela izgradnja Petrovaradinske tvrđave, na ovoj strani reke postojale kolibe zanatlija koji su pratili graditelje i austrijsku vojsku. Mesto je prvobitno bilo poznato pod imenom Racka varoš (Ratzenstadt, srpski grad), jer su se tu najpre doselili građani pravoslavne veroispovesti kojima je bilo zabranjeno da žive u Petrovaradinu. Bilo je i Nemaca, Mađara, Jevreja, Cincara, Grka, Jermena i drugih, o čijem prisustvu govore arhitektonski i kulturno-istorijski spomenici.

Od 1702. godine naselje je u sastavu habzburške vojne granice, a posle novog austrijsko-turskog rata i uspostavljanja novih državnih granica 1718. godine, Racka varoš, ili kako su je još zvali – Petrovaradinski Šanac, nije više bila pogranično mesto, već je počela da se razvija u trgovačko naselje u kojem su se razmenjivali darovi fruškogorskog vinogorja i zlatne bačke ravnice. U to vreme, gotovo kompletno stanovništvo sela Almaš, koje se nalazilo između Temerina i Srbobrana, preseljava se u Racku varoš (današnji Almaški kraj). Prema podacima iz 1720. godine varoš je imala 120 domova, većinom srpskih. Počele su da se javljaju i prve urbane odlike, a budući da se grad nalazio u sastavu vojne granice, po stanovništvu je bio podeljen na vojni i civilni deo.

Nekoliko bogatih građana, Srbi i dva Nemca, dogovorili su se 1748. godine da odu u Beč i kupe slobodu. Ponudili su 80.000 rajnskih forinti kako bi je izdejstvovali. Ubrzo Novi Sad od Marije Terezije dobija današnje ime i status slobodnog kraljevskog grada.
Tim povodom carica je prvog dana februara iste godine izdala edikt koji doslovno glasi:
– Mi, Marija Terezija, Božjom milošću carica rimska, a kraljica Ugarske, Češke, Dalmacije, Hrvatske, Slavonije, Rame, Srbije, Galicije, Lodomerije i tako dalje, i tako dalje, dajemo glasom ovoga pismena na znanje svakome koga se tiče da taj toliko puta spominjani naš Petrovaradinski kameralni grad, koji leži na drugoj strani Dunava u bačkoj županiji na zemljištu Sajlovo, silom naše kraljevske moći i ugleda iz ranije navedenih razloga učinimo svojim slobodnim kraljevskim gradom i da ga uvrstimo, primimo i upišemo u broj, krug i red ostalih slobodnih kraljevskih gradova naše kraljevine Ugarske tako i naših naslednih zemalja, ukidajući mu dosadašnje ime Petrovaradinski Šanac. Nađosmo za dobro da se ubuduće zove i da mu naslov bude Neoplanta, mađarski Uj-Videgh, nemački pak Ney-Satz, srpski Novi Sad i bugarski Mlada Loza.

Kao slobodno tržište, činom elibertacije obezbeđeni su i uslovi za brži urbani razvoj. U 21 tački nabrojani su prava i prihodi preneti na grad, a 23. marta, kada je uspostavljena gradska vlast, donet je i prvi statut. To je bio zvaničan početak pod danas poznatim imenom. Novi Sad je od varošice na južnim granicama nekadašnje carevine, potom Dvojne monarhije, prisajedinjenja Vojvodine Srbiji i sedišta Dunavske banovine, doživeo značajne transformacije i postao moderan ekonomski i administrativni centar. I još mnogo više. Postao je srž društvenog života, Panteon visokoobrazovanih ljudi, pisaca, pesnika, svetionik kulture koji je svoju prosvetiteljsku svetlost širio na ostale krajeve zemlje. To je ostao do danas, kada se, po veličini i broju stanovnika, smatra drugim najvećim gradom u državi.
Nedavno je proglašen Evropskom prestonicom kulture za 2021. godinu. Zvanično. A nezvanično, Novi Sad je to svakog dana, još od kraja 17. veka, kada je počeo da se rađa na svom komadu Dunava. Oduvek se izdvajao, tu u srcu Panonskog mora, ne samo kao merna jedinica za kulturu, arhitekturu i toleranciju, već i po posebnoj atmosferi. Šta danas znači živeti novosadski i šta život Novosađana čini specifičnim i drugačijim pitamo autorku izložbe, gospođu Ozer, koja je na tu temu održala svojevrsni čas istorije u Zbirci strane umetnosti.

Živeti po novosadski znači saživeti se sa gradom, sa njegovim običajima i ritualima, učestvovati u njima. Isto tako, prihvatiti način svakodnevnog života i duh grada. Nije se taj duh izgubio, možda je samo dobio nove sadržaje, baš zbog velikog priliva stanovništva, ali se stare gradske navike i običaji, posle izvesnog vremena, ponovo javljaju. Jednostavno, dok neko ne oseti treperenje u srcu kad se vraća sa puta i pogleda na grad, još nije postao pravi Novosađanin. Štrand je, na primer, kultno mesto Novosađana. Sve dok taj duh, koji vlada od Špica do Bećarca, čovek ne oseti, nije se saživeo sa gradom. A pored Štranda, svakako treba posetiti i Ribarac, Tvrđavu, Futoški park, Frušku goru, Najlon, i subotom neku od pijaca – objašnjava dr Agneš Ozer, koja se već četiri decenije bavi istorijom Novog Sada, kao i etničkih zajednica koje čine ovaj grad.

Na ovoj jedinstvenoj izložbi imaćete priliku da se vratite u prošlost i da se zahvaljujući starim fotografijama i ostalom arhivskom materijalu upoznate sa bezbroj zanimljivosti koje čine urbanu fenomenologiju Novog Sada. Neke od njih predstavljaju mnogo više od arhitektonskih ili umetničkih poduhvata, jer su vremenom postale pravi simboli grada, sve od centralnog trga do šireg područja.

Videćete, između ostalog, kako su početkom prošlog veka glavnim gradskim šorovima krstarili električni tramvaji uvezeni iz Budimpešte, neka lepa i monumentalna zdanja koja više ne postoje, hedonističke crtice sa Štranda i ostalih mesta popularnih u društvenom životu, davno nestali spomenik Sveto Trojstvo koji je stajao na Trgu slobode, najstarije kuće u Zmaj Jovinoj i Dunavskoj, originalne proglase i novinske članke, i razna zaboravljena poglavlja iz raskošne istorije Srpske Atine.

Tekst: Snežana Ilić
Fotografije: Muzej grada Novog Sada, ljubaznošću dr Agneš Ozer, Snežana Ilić, arhivski materijal, Wikimedia

BEZ KOMENTARA

OSTAVI KOMENTAR