Grad pod Marjanom počeo je da niče sa prvim kamenom položenim u temelje Dioklecijanove palate na obali Jadrana. Od tada je prošlo više od sedamnaest vekova. U međuvremenu je postao veliki saobraćajni, turistički i kulturni centar Mediterana, luka sa posebnim duhom, pričama i šmekom

Kad malo bolje razmislim, Split je grad koji sam najčešće posećivala. Ne računajući Beograd, naravno. Na Hvar sam prvi put došla pre nego što sam prohodala, ili bolje reći – dok sam još bila u maminom stomaku, i narednih petnaestak godina tamo sam provodila svako leto, od juna do početka škole, a i poneku zimu. Faros je bio porodična oaza, iako poreklom nismo vezani za Dalmaciju, niti za bilo kakvo more, osim za ono Panonsko. Ali, ima neka tajna veza koja je i Vojvođane i Beograđane oduvek vukla Jadranu, posebno Hvaru i Braču. I koja ih tamo uvek vraća. Odlasci na ostrvo na kojem sam ostavila prve korake tokom poslednje decenije su ponovo postali nešto sasvim normalno, što se jednostavno podrazumeva, na moju veliku radost. No, o Hvaru ćemo drugi put.

DSC_0285aa

A da bi ste stigli do Hvara, prvo morate da dođete u Split, na trajekt. Može i do Makarske, pa preko Drvenika na Sućuraj, ali meni je nekako uvek bilo draže preko Splita. U srećna vremena, pre rata i svega što se kasnije dešavalo, uglavnom smo putovali kolima, preko Bosne. Tu trasu sam znala napamet. Kasnije sam morala autoputem do Zagreba, pa kroz Karlovac, Liku, Knin… I kad god se približavam Splitu, u cik zore ili kasno noću, svejedno, obavezno zalepim lice za staklo sa desne strane, očekujući da se iza poslednje krivine i planine pred mojim očima stvori panorama grada i mora u daljini. Iskoristiću priliku da naglasim da su putevi u Hrvatskoj, posebno prema Jadranu, toliko dobri i moderni, da može da im zavidi Evropa. To verovatno i sami znate ako putujete u te krajeve. Do Splita sam stizala i avionom, što je, jasno, neuporedivo kraća ruta, u trajanju od jedva sat vremena. Međutim, vazdušni saobraćaj odvija se samo tokom leta. Budući da sam za Split posebno emotivno vezana i da je na izvestan način sastavni deo mog života, o gradu pod Marjanom biće još priča. Ovo je samo jedna opširnija uvertira.

Ća nije bija pametan ti stari rimski car, početak je čuvene pesme Nima Splita do Splita, koja je ranih sedamdesetih pobedila na tradicionalnom muzičkom festivalu lakih nota koji se i danas održava na Prokurativama. Već sam pogled na rivu kojom se šetalo još pre više od sedamnaest stoleća, ili na luku iza koje se naziru živopisna ostrva srednje Dalmacije, podsetiće vas možda na Akvarel kompozitora Iva Tijardovića, a vesele ćakule na Pjaci i atmosfera Vele Varoši opevani su i u njegovoj opereti Mala Florami. Eh, sad, odakle krenuti?…

Najveći grad na istočnoj obali Jadrana i treća mediteranska luka po broju putnika važan je saobraćajni, turistički, ekonomski i kulturni centar. Širu okolinu čine Solin i Kašteli, dok se kontinuirano urbano područje prostire od Trogira na zapadu do Omiša na istoku i ušća reke Cetine u more. Duga i uska aglomeracija, u čijem je centru Split, proteže se obalnim pojasom u dužini od 60 kilometara. Kontinentalno zaleđe čini niz Dinarida, među kojima se masivnošću ističu Mosor i Kozjak. Planinski pojas seče duboki klanac Klis, preko kojeg je još od davnih vremena primorje povezano sa unutrašnjošću. Zahvaljujući upravo planinama nad velikom lukom čitavo područje je zaštićeno od uticaja kontinentalne klime, što pogoduje neometanom razvoju mediteranske vegetacije. Morfološki raznolik, funkcionalan prostor sa visokim planinama u zaleđu, klancem koji omogućava stalnu komunikaciju sa kontinentom, prostranim i dubokim zalivom zaštićenim ostrvima i dugim rtovima, obiljem zdravih voda i plodnim tlom, bio je interesantan za naseljavanje još od praistorije. Najstariji nalazi prisustva čoveka na teritoriji Splita jesu kameni predmeti iz srednjeg paleolika, pronađeni u pećini iznad Kaštelanskog polja. Tokom bronzanog doba te krajeve otkriva ilirsko pleme Delmata, po kojem je cela regija dobila ime.

In laudem Spalati

Iako se nastanak Splita povezuje sa prvim kamenom položenim u temelje Dioklecijanove palate, arheološki pronalasci na Gripama dokazuju da je gradsko područje srednje Dalmacije bilo važan južnoevropski centar i davno pre rođenja hirovitog rimskog cara, kao jedna od antičkih grčkih kolonija iz 4. veka pre nove ere, tadašnjem svetu poznata kao Aspalatos. Duga uvala nosila je helensko ime mediteranskog grma brnistre, koji u rano proleće otkriva svoje intenzivno žute cvetove, a ovde ga ima u izobilju. Kasnije su ga Latini nazvali Spalatum, što možda ima veze i sa palatom (na latinskom palatium), da bi u 19. veku počelo da se koristi današnje ime.

U periodu od 284. do 305. godine Dioklecijan je rešio da reformiše Rimsko carstvo uvođenjem tetrarhije, istovremene vladavine četiri imperatora. Progonio je hrišćane, dok je sebe smatrao bogom. Ogromnu palatu u centru Spalatuma sagradio je kako bi u njoj proveo stare dane. Reč je o najvećoj i najbolje očuvanoj kasnoantičkoj dvorskoj arhitekturi na svetu, zbog čega i radovi na njenoj rekonstrukciji i konzervaciji traju već više od dva stoleća. Istočni i zapadni zid dugački su 216 metara, južni 181, a severni 175 metara. U severnom delu raskošnog zdanja bile su smeštene posluga i vojska, dok su se na jugu nalazile careve odaje. U upotrebi je bio vodovod koji je dovodio vodu sa izvora reke Jadro koja protiče kroz Solin, a jednim delom se i danas koristi. Od grandioznog kompleksa sačuvane su zidine, vrata, mauzolej, kule, Jupiterov hram i središnji trg Peristil.

Ne zna se ko su bili graditelji ove čudesne palate i po čijem je arhitektonskom rešenju konstruisana. Međutim, uklesana imena Zotikos i Filotas, kao i ostala grčka slova na njenom kamenu, ukazuju na to da je veliki broj graditelja bio poreklom iz istočnog dela carstva, odnosno da je Dioklecijan doveo i majstore iz Grčke. Velika je verovatnoća da je radna snaga poticala od lokalnog stanovništva. Osnovna građa je dolazila iz neposredne blizine. Beli kamen dopreman je sa Brača, dok se cigla izrađivala u salonitanskim i drugim radionicama u okolini. Građevina je originalna, nije imala neposredni uzor u dotadašnjem rimskom graditeljstvu. Bila je, jednostavno, prilagođena položaju na samoj obali mora, zbog čega je utvrđena bedemima. Oblikom podseća na kastrum, rimski vojni logor. Na uglovima su stajale  četiri visoke kule, a na svakom zidu bile su poređane još po četiri niže.

Kroz Medena vrata do galija

Značajnije naseljavanje započelo je u 7. stoleću, u vreme prvih slovensko-avarskih provala. Kasnije se Split proširio i izvan zidina palate. Dugo je bio deo takozvane Vizantijske Dalmacije, pošto je kao i drugi gradovi na obali bio pod vlašću Istočnog Rimskog Carstva, a povremeno i pod kontrolom hrvatskih kraljeva. U to doba Split je hristijanizovan, pa je tako i imperatorov mauzolej postao crkva posvećena Bogorodici, kasnije katedrala svetog Dujma, prvog dalmatinskog biskupa i hrišćanskog mučenika koji je stradao u vreme Dioklecijanovih progona. Sve do pada Venecije 1791. godine, Dalmacija je bila pod mletačkom vlašću. Za vreme turskih osvajanja delom splitskog zaleđa zavladale su Osmanlije, pa je, na granici između dve kulture, počela da se razvija i luka. Uspomena na kratkotrajnu vladavinu Francuza je Marmontova ulica, poznata po istorijskim zdanjima u stilu secesije, galerijama i buticima, koja se od Hrvatskog narodnog kazališta spušta na rivu. Posle Napoleonovog poraza usledio je vek austrougarske vlasti, a nakon Prvog svetskog rata Dalmacija sa Hrvatskom ulazi u sastav Kraljevine Jugoslavije.

U Splitu, čije je istorijsko jezgro sa palatom 1979. godine uvršteno na UNESCO-v popis svetske kulturne baštine, živi oko 180.000 ljudi. Mnogi od njih deo su sportske istorije, koju ne čine samo fudbalski klub Hajduk, plivačica Đurđa Bjedov ili teniser Goran Ivanišević, već i mnogi drugi priznati sportski radnici. Upravo zahvaljujući njihovim uspesima u Splitu su 1979. godine održane Mediteranske igre, kada je, između ostalih objekata, nikao i veličanstveni kompleks na Poljudu sa stadionom u obliku školjke, koji je tada važio za prvorazrednu arhitektonsku senzaciju.

Dioklecijanovi podrumi nekad su činili prizemlje njegovog stana, a danas su svojevrsni muzej sa arheološkim iskopinama. Kada se iz njih popnete na Vestibul i Peristil dočekaće vas čuvari u tradicionalnim odeždama iz rimskog vremena, koji turiste podsećaju na sedamnaest vekova od prvog zvaničnog pomena grada. Pošto je Dioklecijan imao uspešne vojne izlete čak do Egipta, u krugu palate pronađeno je jedanaest sfingi. I beli mermer u stubovima arkada potiče iz nekih reprezentativnih egipatskih građevina. Prilazeći Palati sa kopnene strane, možemo zaključiti da se severni zid sačuvao u gotovo celoj dužini. Na njemu se naziru i pozicije srušenih osmougaonih kula. Sredinu severnog pročelja krase Zlatna vrata, arhitektonski najnaglašenija od sva četiri ulaza u palatu. Istočna vrata znatno su skromnija po kompoziciji i ukrasima, a tokom vekova su više puta pregrađivana. Zapadni zid je najviše stradao jer se grad širio upravo prema toj strani sveta, tako da je delimično urastao u nove građevinske sklopove. Železna kapija je u srednjem veku predstavljala glavnu vezu između starog jezgra i nove četvrti na zapadu.

Južno pročelje palate bitno se razlikuje od ostala tri. Njega je, u izvornom stanju, zapljuskivalo more. Na sredini se nalaze mala Medena vrata, kroz koja se direktno ulazilo na galije. Peristil je svakako jedan od najmarkantijih sklopova istočnojadranskog područja. Danas je omiljena turistička destinacija u centru palate, pored zvonika, a izvanredan je kao pozornica za pozorišne i muzičke priredbe letnjih festivala. Ako u nju ušetate sa zapadne strane, izaći ćete na Narodni trg, nekadašnje gradsko središte, gde će vas impresionirati kuća Nakić, izgrađena u stilu bečke secesije, kao i većnica u kojoj je smešten Etnografski muzej u čijem je posedu dragocena kolekcija narodnog stvaralaštva sa ovog područja. Južno od muzeja, gotovo uz samu obalu, nalazi se Trg braće Radić, kojim pored Visoke kule dominira i spomenik slavnom renesansnom pesniku Marku Maruliću.

Cvit Mediterana

U vreme kada se palata pretvarala u grad, nikao je i monumentalni kasnoromanički zvonik svetog Duje. Ova visoka i skladna građevina kao da je zauvek odredila vizuelni identitet Splita, posebno ako se posmatra sa mora. Ne propustite priliku da se popnete do vrha, jer se sa te pozicije pruža neverovatan pogled na celu varoš, luke i okolinu. Od originalnih skulpturalnih ukrasa na ulazu u podnožju stoje očuvane figure dve lava. U sakristiji katedrale smeštena je bogata riznica sa vrednim religioznim predmetima, skupljanim u periodu od ranog srednjeg veka do baroka.

Pročelje gradskog jezgra okrenuto moru vremenom se, preuređenjem obale, pretvorilo u atraktivnu promenadu, koja važi za najlepše šetalište na jadranskoj obali. Bar ako mene pitate. Na zapadu se završava reprezentativnim trgom Prokurative, građenim u stilu neorenesanse, ispod kojeg je česma sa vodoskokom. Duž cele rive teče drvored visokih palmi, a sa nje se otvara i pogled na luku i marine, na Marjan, celi zaliv i ostrva na pučini iza njega. Novi izgled rive, otkriven pre osam godina, izazvao je bezbroj polemika među Splićanima svih generacija. Iako je svakako lepša od nekadašnjeg asfalta, mnogi smatraju da je previše futuristička i da se ne uklapa u atmosferu tipičnog mediteranskog grada. Samo da nije onih vješala po rivi, vele stariji… Umesto nekadašnjih lanterni stoje visoke konstrukcije koje podsećaju na jedra, a i bele drvene klupe imaju neke nove, talasastije oblike. Drugačije je, da. I možda mnogo šljašti kad sunce upeče, ali dopada mi se. Međutim, sviđala mi se i ona riva kojom sam šetala otkako sam prohodala pa naredne tri decenije.

U centru gradskog perivoja, iza palate, nalazi se fontana, a nad parkom se uzdižu vitki zvonik svetog Arnira i monumentalni bronzani kip Grgura Ninskog, koji je Ivan Meštrović 1929. godine zamislio za Peristil, ali se svojom veličinom nije uklopio u taj prostor. To je onaj bronzani kolos sa pozlaćenim palcem, već pomalo izlizanim jer ga gotovo svako u prolazu dodirne, verujući da će mu doneti sreću i ostvarenje želja. Grgur je bio ninski biskup iz 10. veka, poznat kao najveći zagovornik staroslovenskog jezika i narodnog pisma glagoljice. Obalnim putem uz Marjan dolazi se do jugozapadnog rta luke, Sustipana, gde se nalazi srednjevekovni manastir i šetalište među visokim borovima. Odatle se pruža predivan pogled na more i okolna ostrva. U neposrednoj blizini je Meštrovićeva galerija, splitska rezidencija slavnog kipara i arhitekte.

Poluostrvo Marjan sa istoimenim brdom pokrivenim stoletnom šumom omiljeno je šetalište i izletište Splićana, pa ćemo upravo tu i završiti đir po ovom lepom gradu. Od Varoši se do njega stiže stepeništem sa vidikovcima za razgledanje krajolika. Ceo prostor Marjana obiluje crkvicama od kojih su neke veoma stare, a tu je i Prirodoslovni muzej sa zoološkim vrtom. Na krajnjem rtu smeštena je zgrada Okeanografskog instituta. Pogled na srednji Jadran, na Šoltu i Brač u daljini, na velike brodove koji neprestano uplovljavaju u luku i odlaze iz nje prema pučini prizor je koji mi se urezao u sećanje još u najranijem detinjstvu. Mediteranski kaktusi, čempresi i borovi, miris mora, ruzmarina i poneka bugenvilija – sve je i dalje tu. Deo mog života koji nikakve granice i daljine ne mogu da izbrišu.

Neko je jednom prilikom lepo izmerio da nad Splitom sunce sija u proseku 2.800 sati u godini. I zaista, kad god bih se tamo zatekla, vreme je bilo lepo. Čak i zimi, kad su rivu zapljuskivali talasi pomognuti jakom burom. Ispod sunca zlatnoga blista riva najlipša, a njome je nekada šetao i jugoslovenski Aristofan, dobri duh posleratne Dalmacije i njen najverniji društveni hroničar – Miljenko Smoje. Satiričar i analitičar koji je jednostavnim jezikom oslikavao svakodnevnicu kroz prizmu malog čoveka, stvorio je Malo misto, Luiđija i Bepinu, Roka i Anđu… Nije dočekao da vidi kako njegov Split u novom milenijumu slavi sedamnaest vekova postojanja. A prošla je i koja godina više od trenutka kada je Dioklecijan udario temelje čuvenoj palati usred Dalmacije, u kojoj je nikao grad okupan morem i mirisima soli i borove šume sa Marjana, opevan u stotinama stihova, ali ni u jednom dovoljno, jer nigde nima toliko lipote na jednom mistu. Leto je tek počelo, priče o toj lepoti tek slede.

Tekst i fotografije: Snežana Ilić

BEZ KOMENTARA

OSTAVI KOMENTAR