U ovom delu sveta ne postoji arheološki park kao što je Viminacijum. Kompleks sastavljen od nekoliko lokacija pruža savremen pogled u uzbudljivu prošlost, kada je glavni grad Gornje Mezije uživao u blagostanju. Vredno nalazište tek treba da otkrije svoje tajne

Viminacijum… Beše to nekad blistav grad. Bogati hramovi, široke ulice, luksuzne vile, velike terme, amfiteatar… Ali, poharaše ga varvari i malo ostade od njegovog pređašnjeg sjaja. U samom gradu je nešto od kuća i javnih zdanja već obnovljeno i život se polako vraća, ali u ovim smutnim vremenima ne imadoh poverenja u ovdašnje ljude. U svom, doduše kratkom, životu ne naiđoh grad na tako dobrom položaju. Tu se račvaju putevi ka zapadu, istoku i jugu Carstva. Reke su široke i plovne. Dunavom bismo brzo stigli u Panoniju, Norikum, Reciju ili Dakiju. Kud ti pogled seže svuda voćnjaci, njive, šume… Ljudi se razmileli po poljima, vredno rade, reklo bi se da je sve u najboljem redu. A onda, u trenutku, kad ti pogled padne na ruševine logora Sedme Klaudijeve i razrušeni veliki Hram kapitolinske trijade, postaneš svestan nedavnih razaranja. A beše sjajan taj vojni logor! Veliki skoro kao onaj u Kastri Regini ili Veteri. Čak se i sada, izdaleka, vide moćne kamene kule. A tek kakva beše Porta Pretoria! Kakvi sjajni arhitektonski ukrasi! To nigde ne videh

Gornja Mezija, kako se nekad zvao prostor koji danas naseljavamo, bila je izuzetno tražena destinacija u antičko doba, zahvaljujući plodnim dolinama, idealnoj klimi, prirodnoj granici koju je pravio Dunav, razdvajajući rimsko carstvo od teritorija kojima su harala razna plemena, ali i položaju o koji su se otimali svi stratezi tog vremena. Na toj pozornici burnih istorijskih događaja vekovima ranije i kasnije su se smenjivali narodi i kulture, a dok je bila rimska provincija u njenim je okvirima na svet došlo čak osamnaest rimskih imperatora, među njima i Konstantin Veliki, koji je hrišćanstvo proglasio zvaničnom religijom. Uzdižući svoj zavičaj do najviših nivoa, iza sebe su ostavili Sirmijum, Singidunum, Viminacijum, Feliks Romulijanu, Naisus i Medijanu, Justinijanu Primu, Ulpijanu i druge važne centre čija arhitektura predstavlja krunu antičkog graditeljstva. Iako ne potiče sa ovih prostora, među značajne ktitore ubraja se i Trajan, koji je isklesao put kroz Đerdap, izgradio Dianu i na Dunavu podigao najveći most starog sveta.

Viminacijum je, kao jedna od naših najznačajnijih kulturno-istorijskih znamenitosti, pod zaštitu države stavljen još 1949. godine, a priča o nekadašnjem sjaju i propasti tog rimskog grada i vojnog logora već decenijama intrigira istoričare i arheologe. Ceo ovaj kompleks danas izgleda zaista neverovatno, iako se nalazi usred njiva, sa nimalo romantičnim pogledom na površinski kop kod Kostolca. No, svi koji su uključeni u projekat potrudili su se da uložena sredstva budu pametno iskorišćena, pa se prosto ne zna šta više oduzima dah – lokalitet sa nekropolom iznad koje se prostire impresivna kupola, naučni centar u raskošnoj vili izgrađenoj u rimskom stilu, ili Mamut park koji je prošlog leta nikao u neposrednoj blizini nalazišta. Posebno je uzbudljiv silazak u uske grobnice, koji se odvija u mrklom mraku da se ne bi oštetile podzemne freske i da bi utisak o silasku u rimski svet mrtvih bio što snažniji.

Sve u svemu, jedno mesto od neprocenjive vrednosti. Od srca preporučujem da odvojite neki vikend za posetu Viminacijumu i da krenete u pohode dalekoj istoriji upravo iz tog antičkog grada. Uživaćete u svakom koraku i pogledu, a imaćete i jedinstvenu priliku da se uverite kako možemo da napravimo ogromnu atrakciju od kulturnog nasleđa samo ako to hoćemo. Domaćini Viminacijuma, vodiči i naučnici, otkriće vam kako su nekada Rimljani provodili dane na ovim prostorima i zbog čega su odlučili da baš pored današnjeg Kostolca izgrade svoje naselje. Od Beograda ga deli manje od sto kilometara. Automobilom se stiže jednostavno, auto-putem prema Nišu, do izlaza za Požarevac. Svi pravci su dobro obeleženi, putokazi su na svim stranama i signalizacija je ovde, za divno čudo, savršena. Kompleks je otvoren celog dana, a obilasci lokaliteta organizuju se na svakih sat vremena. Tu su i kafić, prodavnica suvenira (veoma autentičnih, mora se priznati, od replika amfora do rimskih novčića), i sve što podrazumeva jedna, slobodno mogu da kažem, svetska atrakcija.

Balkanski Pompeji

Površina koju je Viminacijum nekada zauzimao iznosila je oko 450 hektara. Veliki deo prostora progutale su obradive površine, a fragmenti iz rimskog perioda i dalje su rasuti pod oranicama. Detaljnija istraživanja počela su sedamdesetih godina prošlog veka, i svodila su se uglavnom na nekropolu – viminacijumski grad mrtvih. Do sada je otkriveno više od 13.500 grobova i preko 40.000 raznih predmeta. Na projektu radi tim sastavljen od stručnjaka iz različitih oblasti, koji, pored arheologa, okuplja i matematičare, elektroinženjere, geofizičare, geologe, istraživače koji se bave daljinskom detekcijom, 3D modelovanjem i prepoznavanjem oblika, ali i veštačkom inteligencijom. Njihova želja je da trgovi i hramovi, pozorišta i hipodrom, kupatila, ulice i četvrti starog grada izrone iz njiva u kojima se vekovima nalaze i da postanu deo svetske kulturne baštine. To svakako zaslužuju. Sa Lepenskim Virom, Vinčom i lokalitetima koje su nam Rimljani ostavili u nasleđe Viminacijum već predstavlja simbol dunavskog areala.

Beše to nekad blistav grad, da. Glavni grad provincije Gornje Mezije. Danas na njegovim ostacima leže sela Stari Kostolac i Drmno, i nekih 13 kilometara je udaljen od Požarevca. Teritorija na kojoj je nikao pripadala je osnivačima Beograda – keltskom plemenu Skordiska, o čemu govori njihova nekropola otkrivena na lokalitetu Pećine. Iz istorijskih izvora poznato je da je početkom 1. veka nove ere bio značajno vojno uporište u kome je prva bila stacionirana Sedma Klaudijeva legija, sa 5.500 vojnika. Na neki način kastrum je činio sponu između istoka i zapada, raskrsnicu puteva između severnog dela Balkanskog poluostrva i Mediterana, i to pored prirodnog limesa koji je ucrtavalo njegovo veličanstvo Dunav. Jedan od puteva dolazio je iz Panonije i nastavljao duž reke sve do ušća u Crno more. Jednom rečju, bio je povezan sa svim stranama sveta.

Iako su ovi putevi primarno imali stratešku funkciju, njima se tokom čitave antike odvijao veoma živ saobraćaj, te je stoga Viminacijum postao i izuzetno važno trgovačko i proizvođačko sedište. Zahvaljujući arheološkim iskopavanjima u poslednjoj četvrtini dvadesetog veka ovaj lokalitet polako izranja iz šturih svedočanstava i predstavlja se kao grad koji je u svojoj istoriji, dugoj čak šest vekova, imao dinamičan razvoj i bio mesto gde su se sretale različite kulture i trgovci iz cele imperije. A njihova roba je, po svemu sudeći, nalazila kupce i van granica matične provincije, pa su ubrzo zaživele i raznovrsne umetničke i zanatske radionice. Upravo nam one ostaviše neke od najlepših fresaka oslikanih u grobnicama kasnoantičkog perioda.

Ušće Mlave u Dunav u poslednjim dolinama ispred Đerdapske klisure, zaleđe bogato rudama i žitaricama, ali i povoljan geografski položaj, kako u sistemu odbrane severnih granica Carstva, tako i u spletu komunikacija i trgovačkom prometu, odredili su veličinu i značaj Viminacijuma. Krajem 19. stoleća arheolozi su na desnoj obali reke obavili istraživanja koja su pokazala da je logor imao pravougaonu osnovu, dimenzija 442×385 metara, i da se nedaleko od zapadnih bedema nalazilo civilno naselje, na površini od približno 220 hektara uže teritorije. Nazirali su se obrisi antičkog grada sa širokim ulicama koje se seku pod pravim uglom, trgovima, pozorištima, kupatilima, vodovodom, zidovima i kulama. Status grada dobio je u 2. veku, u vreme Hadrijanove vladavine. Dalji uspon Viminacijuma nakratko je prekinut epidemijom kuge za vreme Marka Aurelija, ali pošast se nije odrazila na ekonomski prosperitet grada koji je već u narednom stoleću doživeo pun procvat.

Gotovo da nije bilo rimskog imperatora koji nije prošao kroz Viminacijum. Hadrijan je ovde dva puta organizovao lov. U dva maha ga je posetio Septimije Sever, a kasnije i Dioklecijan, Konstantin Veliki, Julijan, Hostilijan… Koliko je poznato, Gracijan je poslednji imperator koji je bio u Viminacijumu. U 3. veku, u vreme Gordijana III, grad je postao kolonija i stekao autonomiju, a sa njom i pravo kovanja carskog novca. Poznato je da se 284. godine pored njega odigrala i presudna bitka za prevlast nad ovim prostorima, između Dioklecijana i Karina.

Viminacijumski podzemni svet

Arheolozi tvrde da su u 4. veku u Viminacijumu postojale velike palate od kamena, koje su imale neku vrstu centralnog grejanja putem tople vode. Značajnije kuće bile su ukrašene reljefima, mozaicima i statuama. Imao je oko 50 hiljada stanovnika. U centru je mauzolej kvadratne osnove, dimenzija 20×20 metara, zidan od kamenih blokova i kvadera i ukrašen stubovima. U središnjem delu stoji glavna građevina od zelenog škriljca zalivenog malterom. U njoj se nalaze grobnice. Postojanje mauzoleja uverilo je naučnike da je ovde sahranjena, odnosno spaljena, osoba koja je u rimskoj hijerarhiji zauzimala visoko mesto. Međutim, Hostilijanov mauzolej je opljačkan najverovatnije odmah posle 312. godine, kada je donešen Milanski edikt, a njegovi kvaderi i stubovi korišćeni su za gradnju grobnica. U neposrednoj blizini mesta spaljivanja pronađeno je dvadesetak zlatnih predmeta. Ako ne patite od klaustrofobije, obavezno odškrinite vrata ovog podzemnog sveta.

Neverovatno iskustvo, dostojno avantura Indijane Džonsa. Sa grupom posetilaca spuštala sam se nekoliko metara ispod nivoa tla, strmim stepenicama kroz uske i hladne hodnike u kojima se osećao dah davno prošlih vremena. Jedino svetlo dopiralo je iz minijaturnih sijalica poređanih po podu. Ulazi u tri grobnice su tek nešto viši od metra. Ali, ono što vas iza njih čeka kada se uspravite je zaista dragoceno. Iza stakla, pod slabim svetlom, stoje prelepe freske iz perioda kasne antike, odnosno ranog hrišćanstva. Fotografisanje je dole zabranjeno, a u tim uslovima gotovo i nemoguće. Gore na površini nalaze se skeleti koji su konzervirani i izloženi u originalnim grobnicama. Položaj ruku govori o tome da li je preminuli bio iz vremena paganstva ili potiče iz doba kada je hrišćanstvo već bilo prihvaćeno kao ravnopravna religija.

Putovanje istorijom nastavlja se vozićem. On vodi do kupole pod kojom su ostaci ulaznih kula i zaštitnih bedema koji su opasivali centralno gradsko jezgro. Sledi vožnja do mesta na kojem se nalazio amfiteatar. Bio je sagrađen od drveta, sa oko 7.000 mesta. Rekonstrukcija još traje, a za nju se koristi sibirski ariš, nalik jeli. Potom sam stigla i do termi. To su tipično rimske građevine. I ove viminacijumske terme izdvajaju se ne samo po svojoj raskoši, već i po specifičnom arhitektonskom rešenju. Dug period u kome su bile u upotrebi omogućava da se jasno prate pojedine faze u gradnji. Bili su tu bazeni sa toplom i hladnom vodom, a kupatila – nekad važna mesta za okupljanje i razmenu mišljenja, imala su podno grejanje. Ostaci fresko-maltera ukazuju na to da su terme bile raskošne. Dovoljno je reći samo da je pod bio prekriven mozaikom.

Vila rustica. Ili Domvs Scientiarvm Viminacivm. Ili Naučno-istraživački centar Viminacijuma. Kompleks je raskošan, izgrađen po uzoru na vile iz rimskog vremena, sa velikim amforama, stubovima, peristilom sa fontanom na čijem je dnu mozaik sa likom Isusa, a tu su i muzej, prostori za naučni rad i restoran u kome se mogu probati rimski specijaliteti, kao što je, na primer, hleb bez kvasca. Gornji nivo se sastoji od niza atrijuma oko kojih se nalaze kancelarije i laboratorije. Tu su i biblioteka sa čitaonicom, dokumentacioni centar, replika termi sa potencijalom manjeg spa centra. Donji nivo je delimično izolovana zona sa povećanom bezbednosti i striktnom kontrolom klime zbog muzejske zbirke i depoa. Tu je impresivna Plava dvorana čija je predivna boja kamena, donetog iz Italije, dobijena veštačkim putem. U njoj se nalaze dva sarkofaga, podni mozaik sa Hristovim monogramom, zvezdano nebo preko celog svoda i biste svih osamnaest imperatora koji su rođeni na tertoriji Srbije.

Viminacijum je cvetao i širio se sve do najezde Huna, sredinom petog veka, kada je potpuno opljačkan i uništen. Tragičan događaj je opisan kao nalet lave iz Vezuva, pa su grad i logor nazvani balkanski Pompeji. Vek i po kasnije dolaze i Avari, ali ni njihova najezda nije označila kraj istorije ovog mesta. Vizantija prelazi u ofanzivu i oko 600. godine okuplja romejsku vojsku i pobeđuje nomade, a car Justinijan podiže potpuno novi grad. Međutim, on nije bio obnovljen na mestu gde su ga sagradili Rimljani, već se nalazio na današnjim lokalitetima Todića crkva i Svetinja. Vizantijci su ga nazivali Veminakion, a njiihovi istoričari su ga pominjali kao ostrvo. U stvari, današnje staro korito reke Mlave predstavlja rukavac Dunava iz rimskog i ranovizantijskog perioda. Imajući u vidu da su novija istraživanja otkrila postojanje konstrukcija u koritu Mlave, baš na mestu gde je utvrđeno postojanje rukavca, najverovatnije se tu nalazila luka. Pouzdano se zna da su leva i desna obala Mlave bile povezane mostom, a tome u prilog ide i današnji toponim mesta – Kameniti brod. Pri niskom vodostaju može se ponekad videti deo kamene konstrukcije. Istočno od njega, na desnoj obali, ustanovljeni su tragovi puta koji je vodio u naselje, pa se na osnovu toga može pretpostaviti da je prostor ispod severnog bedema grada i vojnog logora, poznat kao Obreševa bara, u rimsko doba bio pristanište za brodove.

O srednjovekovnom gradu se malo zna i tek će buduća istraživanja odgovoriti na brojna pitanja. Bugarski istoričari smatraju da je u to doba bio bugarsko utvrđeno uporište, poznato pod imenom Braničevo, dok drugi tvrde da je bio slovenska naseobina. Međutim, izvesno je da je tada postojala Braničevska eparhihja i da su i Rim i Konstantinopolis dugo pokušavali da obnove hrišćanstvo na Dunavu. Braničevo je bilo siromašno mesto koje srednjovekovni putopisci nazivaju Brundisijum ili Brandiz, a kasnije Viminalum i Hostelac.

Evropska kultura je o Viminacijumu bila obaveštena već krajem 17. i početkom 18. veka, kada je ovuda prolazio ugledni putnik iz Padove, grof Marsilji, koji je ostavio prvo kapitalno delo, nezaobilazno u proučavanju prošlosti Srbije – Danubius pannonico-mysicus, observationibus geographicis, astronomicis, hydrographicis, physicis perlustrat. U drugom tomu daje mnogobrojne podatke, crteže i planove rimskih spomenika i utvrđenja na limesu, natpise iz Beograda, Smedereva, Kostolca, crteže Trajanovog puta kroz Đerdapsku klisuru, prepise carskih tekstova sa tabli uklesanih u stene. Skicirao je i dve celine razdvojene Mlavom – jednu na desnoj obali, koju naziva Breninkolac, a drugu na levoj obali, obeleženu kao Kastolac. Naravno, i tu ima dosta nedoumica i pitanja, koja će odgovore dobiti tek kada iz oranica izroni ceo Viminacijum. One još uvek kriju tajne prohujalih vekova, koje bi mogle da promene sliku istorije ovih prostora.

Naučni značaj lokaliteta je i u tome što nad antičkim ostacima nema savremenog naselja, pa su mogući istraživanje i prezentacija jednog rimskog grada u svim njegovim segmentima. Beograd, Niš i Sremska Mitrovica nalaze se ispod savremenih gradova što onemogućava planska istraživanja i konzervaciju rimskog kulturnog nasleđa. Međutim, postoji i druga strana medalje. Nalazište kod Kostolca sistematski je uništavano vekovima unazad. Trgovci starinama nisu sedeli skrštenih ruku, a nepostojanje zaštite uslovilo je nesmetano pljačkanje. Lokalitet su neprestano prekopavali pljačkaši koji su tražili zlato i druge dragocenosti. S druge strane, seljaci su razgrađivali arhitektonske ostatke i odnosili nadgrobne spomenike jer su ruševine smatrane izvorom besplatnog građevinskog materijala. Zbog toga danas na površini nema očuvanih objekata.

Arheološka istraživanja sprovedena su u više navrata. Prva naučna iskopavanja započeo je Mihailo Valtrović 1882. godine sa dvanaest zatvorenika jer država nije imala dovoljno sredstava da mu obezbedi bolju radnu snagu. Rad je 1902. godine nastavio Miloje Vasić, prvi srpski školovani arheolog, kojem je u pomoć pritekla kraljica Draga. A onda je sve utihnulo, i Viminacijum je ponovo zaspao. Prošle su decenije dok istraživanja nisu ponovo pokrenuta. Sistematski zaštitni radovi počeli su u prvoj polovini sedamdeseteih, na prostoru južnih nekropola gde je podignuta termoelektrana Kostolac B. Od 2002. godine paralelno se vrše arheološka i multidisciplinarna istraživanja na prostoru rimskog grada, legijskog logora i nekropola. Sve što se od tada istražuje stavlja se u funkciju prezentacije i arheološkog turizma. Na taj način, za samo šest godina je podignut Arheološki park Viminacijum, prvi te vrste u ovom delu sveta. Međutim, i pored radova koji traju već četiri decenije, istraženo je svega tri odsto lokaliteta.

Za razliku od mnogih značajnih kulturno-istorijskih mesta u našoj zemlji, Viminacijum stvarno izgleda svetski. Mnogo je sredstava, napora i entuzijazma uloženo u ovaj poduhvat. Na organizaciji i kompletnom utisku koji ostavlja obilazak lokaliteta zavide i brojni posetioci i naučni radnici sa svih meridijana. Ni ja ne mogu da sakrijem oduševljenje kratkim izletom u vreme kada su tlom Srbije hodali Rimljani. A svega nekoliko desetina metara dalje čuva se još starija istorija – ona koju su pre više od milion godina pisale odavno izumrle životinje. Naime, Viminacijum je i dom čuvene Vike, najstarijeg mamuta otkrivenog na evropskom tlu. Skelet je izložen u čudesnom Mamut parku sa ostacima još četiri njena mlađa rođaka. Nemojte da propustite ovu avanturu i doživljaj koji je rečima teško opisati. Nije daleko, a ne košta gotovo ništa.

Tekst i fotografije: Snežana Ilić
ZABRANJENO preuzimanje teksta i fotografija bez odobrenja autora!

BEZ KOMENTARA

OSTAVI KOMENTAR