Nedaleko od Zaječara, na putu prema Staroj planini, nalazi se arheološki lokalitet koji je dugo predstavljao veliku zagonetku. Srećna Romulijana, koju je imperator Galerije podigao iz ogromne ljubavi prema rodnom kraju, Gamzigradu, važan je deo bogatog istorijskog mozaika iz epohe kada su prostorima današnje Srbije hodili Rimljani

Ako do Stare planine krećete iz pravca Zaječara, iskoristite priliku da se upoznate sa jednim grandioznim spomenikom, važnim svedokom slavne istorije ovih prostora, koji je, celih sedamnaest vekova posle osnivanja, zaokupio i pažnju svetske naučne javnosti. Naime, na putu do krova Istočne Srbije, parka prirode i čudesne planine čije je drugo ime Balkan, dočekaće vas kamena zaostavština raskošne rimske prošlosti naših krajeva. Poznato je da sa teritorije današnje Srbije, nekadašnje provincije Gornje Mezije, potiče nekoliko imperatora velikog antičkog carstva, a jedan od njih je početkom 4. stoleća u Gamzigradu podigao elegantnu palatu, najočuvaniji primer rimske dvorske arhitekture, toliko vredan da je 2007. godine uvršten i na UNESKO-ovu listu svetske kulturne baštine.

02

Omeđena visovima Istočne Srbije, nekih desetak kilometara od Boljevca, na prostranom platou kod Gamzigrada nalazi se Feliks Romulijana (Felix Romuliana), carska palata imperatora Gaja Valerija Maksimilijana Galerija. Arheološka istraživanja van bedema zdanja, koje je podigao u mestu svog rođenja i nazvao po majci Romuli, dokazuju da je to bilo urbano naselje sa mnoštvom luksuznih javnih i privatnih građevina. Grad su, pored velelepne palate, činili i monumentalni hramovi, horeum, terme, vojni objekti, dvadeset okruglih kula. Sva ta čudesa nicala su pred mojim očima oživljavajući davno prohujala vremena kada su Rimljani ostatku tada poznatog sveta otkrivali šta u svom punom smislu znači pojam hedonizam. Pojam zatrpan pod ruševinama iz nekoliko ljudskih era…

05

Galerije je, kako se veruje, rođen 250. godine. Njegova majka pripadala je nekom od varvarskih dačanskih plemena, a pred naletom Karpa pobegla je sa levih obala Dunava u priobalnu Dakiju, gde se udala za čuvara stoke, pa je tako kasnije Galerije dobio nadimak Armentarije (govedar na latinskom), koji ga je pratio i kada je postao ugledni vladar. Hrabrog vojnika koji se isticao u Aurelijanovim i Probovim jedinicama zapazio je i Dioklecijan, rodonačelnik tetrarhije, koji ga je proglasio sinom, a potom i cezarom. Kasnije mu je za ženu dao svoju kćerku Valeriju.

06a

13

Kada su 305. godine, posle povlačenja Dioklecijana i Maksimilijana, Galerije i Konstancije Hlor postali avgusti, trebalo je da zajedno vladaju dve decenije, nakon čega bi, po Dioklecijanovom političkom programu četvorovlašća, ustupili titulu i vlast cezarima Severu i Maksiminu. Međutim, 306. godine Konstancije iznenada umire u Britaniji, te Galerije postaje prvi poglavar i najmoćnija figura tadašnjeg rimskog carstva.

Više podataka o Galerijevoj graditeljskoj delatnosti daje Laktancije u spisu O smrti progonioca. Opisujući složene prilike u imperiji početkom 4. stoleća, saopštava da je Galerije već tada odlučio da ustupi vlast Liciniju, Severu, Maksiminu i Kandidijanu, i da nastavi da živi u zaklonu neosvojivih zidina. Nameravao je da, nakon povlačenja sa trona, u zavičaju provede mirnu starost, ali je nije dočekao. Umro je 311. godine, na putu za Sofiju. Prema Laktanciju, Galerijevo telo, unakaženo teškom bolešću, spaljeno je u Sofiji, dok Aurelije Viktor tvrdi da je sahranjen u Romulijani. Na osnovu drugog podatka pretpostavljalo se da počiva u hramu – mauzoleju u centralnom delu naselja, ali se prilikom istraživanja nije naišlo na tragove ceremonije ukopa.

44

Danas je izvesno da su Galerije i Romula sahranjeni, odnosno spaljeni, na brdu Magura, kilometar iznad lokaliteta Romulijana. Tu su 1990. godine otkrivene zidane grobnice, bogato ukrašene arhitektonskom plastikom, dve humke sa lomačama na kojima je izvršeno spaljivanje tokom čina apoteoze imperatora i njegove majke, njihovo uzdizanje među božanstva. Precizno vreme nastanka ovih memorijalnih objekata nije moguće odrediti. Spomenici su u obliku tumula, grobnica kružnih zidova unutar kojih je obavljeno spaljivanje voštanih lutaka. Dokazano je da su ovi ostaci u neposrednoj prostornoj, istorijskoj i funkcionalnoj vezi sa palatom. Vrh Magure, sa kog pogled puca na Romulijanu i ceo kraj, još je od praistorijskog doba bio mesto izuzetnog poštovanja. Kroz kapiju (tetrapilon) na najvišoj tački brega prolazio je glavni pristupni put prema utvrđenju.

18

Galerije je bio naočit, snažan čovek, ljubitelj dobre trpeze i izuzetan vojnik. Celog života bio je odan svom poočimu Dioklecijanu, vezan za zavičaj i posebno za majku koja je vatreno obožavala paganska božanstva i bila zakleti neprijatelj hrišćana. Želeo je da pokaže čuvenom imperatoru da je njegov dostojan naslednik, te zato i ova veličanstvena građevina podseća na lepu palatu u Splitu. Pretpostavlja se da je Dioklecijan naredio masovno pogubljenje hrišćana pod Galerijevim uticajem, kao i da je njegov četvrti i najrigorozniji edikt protiv tad još mlade religije, donet 304. godine, u potpunosti Galerijevo delo. Manje je poznato da je Galerije, dve godine pre Konstantinovog Milanskog edikta iz 313. godine, a samo pet dana pre svoje smrti, u Nikomediji izdao edikt o toleranciji vera kojim je obustavljen progon hrišćana.

07a

Dvorski kompleks kod Gamzigrada opasan je jedinstvenim odbrambenim sistemom – dvostruki bedem oformljen je od ostataka starije fortifikacije koja je počela da niče nakon Galerijeve pobede nad persijskim kraljem Narsejem, 297. godine. Pilastar sa predstavom tetrarha u medaljonima svedoči da se od 306. godine, kada je Galerije proglašen avgustom, može računati rađanje Feliks Romulijane. Sve je verovatno trebalo da bude završeno do proslave dvadesetogodišnjice njegove vladavine i povlačenja s prestola. Međutim, imperatorova bolest, koja je nezaustavljivo napredovala, preusmerila je tok gradnje od profanog jezgra unutar bedema ka sakralnom, na brdu Maguri, gde se nalazi mauzolej. Sa Galerijem je umro i tetrarhijski ideološki koncept.

32

Podovi palate bili su zastrti impresivnim mozaicima, zidovi ukrašeni raskošnim freskama i oplatama od skupocenog kamena, niše ispunjene skulpturama izrađenim od retkog i teško obradivog kamena, kao što je crveni porfir, što je sve zaloga večnosti. Uz Herkula, mitskog heroja s kojim se poistovetio, Galerije je naročitu pažnju ukazivao Dionisu koji mu je poslužio kako bi stvorio mit o sebi kao besmrtnom božanstvu. Svi ukrasi Romulijane, kao i oni u carevoj prestonoj palati u Solunu, u znaku su ovog boga koji uvek iznova vaskrsava. Poput Dionisa i njegove majke, koji su se pridružili bogovima na Olimpu nakon trijumfalne ekspedicije u Indiju, Galerije – novi Dionis – i njegova majka Romula, uzdigli su se u nebo sa vrha Magure, za šta postoje i impresivni materijalni dokazi.

21a 20a

Mozaički tepisi kojima su bili prekriveni podovi Galerijeve zadužbine, paneli koji prikazuju Dionisa na gozbi, venatore i lavirint, pružaju potporu toj ideji. Poput arhitektonskih elemenata i skulptura, oni ispredaju priču o božanskom Galeriju, predstavljajući najmoćniji segment predimenzionirane i detaljima prezasićene scenografije, urađene za predstavu o kosmičkom poreklu jedne ideologije. Nosiocu glavne uloge podređeno je celokupno uređenje scene, na kojoj je mozaička predstava boga Dionisa kako uplovljava u sfere besmrtnika esencija arhitektonske i dekorativne koncepcije Romulijane, objašnjava Maja Živić, kustos arheolog Narodnog muzeja u Zaječaru.

12– Zajedno sa jedinstvenim i krajnje neracionalno izvedenim odbrambenim sistemom, svi dekorativni elementi gamzigradske palate, ako zanemarimo neospornu lepotu kojima plene, nameću se prenaglašenošću. I upravo to potenciranje moći, taj gotovo zagušujući osećaj sveprisutne i ograničavajuće sile, navodi nas na zaključak da je Galerijevo ideološko vreme neumitno isticalo – kaže kustoskinja.

Prvi opis i stručnu ocenu Gamzigrada dao je saksonski baron Herder, u putopisu Rudarski put po Srbiji iz 1845. godine. Na značaj ovog lokaliteta prvi je ukazao pionir srpske arheologije, doktor Janko Šafarik, kada je 1846. Gamzigrad stavio na spisak nalazišta koja treba iskopati pod rukovodstvom čoveka razumevajućeg. Šafarik je tada izvršio prvo arheološko rekognostikovanje u Kneževini Srbiji, čije troškove je podnela država. I austrijski arheolog i putopisac Feliks Kanic obilazio je ostatke ovog grada, ostavljajući nam crteže zidova i okoline. A onda je građevina, za koju će se decenijama kasnije utvrditi da je bila raskošna carska rezidencija, ponovo pala u zaborav. I u korov, koji ju je stolećima proždirao.

40s 39s

Interesovanje za jedinstveni spomenik koji je provirivao iz antičkih vremena, stidljivo budeći radoznalost vrlih i tad još retkih naučnika, obnovljeno je tek nakon Drugog svetskog rata. Arhitekta Đurđe Bošković izradio je novu osnovu bedema, naznačio položaj najznačajnijih objekata unutar njih i istakao potrebu da se kasnoantičko zdanje zaštiti. Istraživanja su uskoro pokazala da u okviru zagonetnih zidina postoji nekoliko palata i hramova, koji najrečitije govore o važnosti i nameni te urbane celine. Naslućivalo se da ispod naslaga korova i decenija leži nekakvo vojno utvrđenje, ali prava zabuna je nastala kada je u junu 1953. godine otkriven raskošni mozaik Venatori (lovci). Naučnici su se zapitali otkud tako luksuzan ukras u nečemu za šta su verovali da je vojni kompleks, jedan od kastruma kakvih je bilo puno u ovim krajevima dok su njima hodali Rimljani.

19a

01a

Od 1970. godine, kada je rukovođenje radovima preuzeo svetski priznati arheolog, doktor Dragoslav Srejović, Gamzigrad se sve češće pominjao kao palata neke istaknute ličnosti iz 3. veka, čak i kao carska rezidencija. Upoređivali su je sa sličnim zdanjima u Splitu, gde je palata počela da se gradi nekoliko godina ranije, potom onima u Solunu, Maloj Aziji i na Siciliji. Međutim, nedostatak pisanih dokumenata onemogavao je da se bliže odredi vreme nastanka naselja, kao i da se sazna njegov antički naziv i ime osnivača. U međuvremenu su pronađeni novi mozaici, ukrasna plastika, zaštitne kule, kipovi Jupitera i Arijadne, a iz trave su se nazirali kameni pločnici koje su izglačale povorke rimskih sandala.

26a

Za istinom o Gamzigradu tragalo se gotovo 150 godina. Sve dileme bile su rešene 23. juna 1984. godine, otkrićem jednog natpisa. Na fragmentu arhivolte bilo je isklesano Felix Romuliana (Srećna Romulijana). No, ime nije bilo jedina zagonetka. Veliku nepoznanicu predstavljala je i građevina u kojoj je pronađena arhivolta, zdanje od ostalog dela Romulijane odvojeno zidovima ukrašenim freskama, sa podom u centralnoj dvorani koji su pokrivale masivne mermerne ploče i prostorijama ispunjenim mozaicima. Pretpostavlja se da je objekat bio namenjen ritualnim gozbama koje je, prema svedočenju Laktancija, Romula priređivala za svoje verske istomišljenike. Iako je Srejoviću od samog početka bilo jasno da je reč o retkom dragulju arheologije, slavni naučnik plašio se da će lokalitet ponovo zarasti u korov i da se san o zaštiti tog mesta neće ostvariti za njegovog života, a možda ni kasnije.

Tragovi boravka prvih stanovnika Gamzigrada otkriveni su severno od bedema, kao i unutar naselja u nasutoj zemlji. Nađene su kamene sekire iz mlađeg kamenog doba i početka neolita, ostaci grnčarije iz pozne bronzane epohe, nakit iz gvozdenog doba… Tokom 5. veka pre nove ere Tribali su osnovali naselje unutar zidina, ali ono nije dugo opstalo. Kako na području Crnog Timoka nisu otkriveni spomenici iz poslednjih stoleća stare ere, neizvesno je koje su stanovništvo Rimljani zatekli kada su stigli u tu oblast. Moguće je da su ovde, uz već proređene i oslabljene tribalske zajednice, živele i grupe Meza i Skordiska.

50

Početkom 3. veka u južnom delu Gamzigrada sagrađeno je veliko rimsko poljsko imanje (villa rustica), a na obližnjim površinama nađeni su ostaci napuštenih zgrada za koje se smatra da su služile za čuvanje poljoprivrednih proizvoda i stada. Bila je to okolina u kojoj je odrastao Galerije. Tokom 5. stoleća, raskoš njegove palate razarali su varvari, uglavnom Huni, a onda ju je Justinijan obnovio kao pograničnu tvrđavu, unevši u kompleks i nešto ranovizantijskih odlika. I Prokopije u svojim spisima pominje da je Justinijan u ovoj oblasti iz ruševina podigao jedan kastel, najverovatnije misleći na Romulijanu.

25a 45s

Nedavno, i sasvim neočekivano, otkriveni su ostaci sedam hrišćanskih bazilika koje su, van zidova palate, građene u tom razdoblju. Nekad moćan grad koji se prostirao na skoro sedam hektara prepušten je zaboravu krajem 6. veka, pred najezdom Avara, koji su osvojili gradove u priobalnoj Dakiji. Ponovo je, uz ozbiljne graditeljske poduhvate, naseljen kada je teritorijom današnje Srbije zavladala Vizantija. Srećna Romulijana konačno je napuštena u drugoj polovini 11. veka, i više nikad nije obnovljena.

42a 41s

Ne zna se šta još kriju ledine izvan zidina palate. Geofizičkom prospekcijom, koju su obavili stručnjaci iz Nemačke, pronađeni su dokazi da je tu postojalo pomenuto urbano naselje u kome je verovatno rođen Galerije. Pored severnog bedema registrovani su ostaci građevine za koju se pretpostavlja da je bila najveća antička ostava za žito na području današnje Srbije. Registrovana je i kružna građevina sa stubovima čija namena za sada nije poznata.

47

31

Nedaleko od zapadne kapije otkrivena je grobnica nekog vojnog zapovednika najvišeg ranga iz Galerijevog vremena, sa raznim predmetima koji su mu pripadali i zlatnom fibulom. Uz sam temelj južnog bedema pronađen je grob visokog oficira sa fibulom od zlata i srebra, ukrašenom portretima kakve su rimski carevi poklanjali vojnicima za posebne zasluge. Svetski značajno bilo je i otkriće mermerne statue tračkog konjanika, koja se pred očima istraživača pojavila 2010. godine.

48s

46s

Slavna prošlost o kojoj pričaju moćne zidine, kule oko njih, palate, mozaici, delovi reljefa i skulptura i sve ostalo što još krije zemlja koja se taložila više od sedamnaest stoleća, teško može stati u jednodnevni doživljaj. No, ako na raspolaganju nemate više vremena, i kratka šetnja sa Galerijem biće dovoljna da se očuvaju odjeci njegovih koraka, koji još odzvanjaju hodnicima antičke riznice. Rimski imperatori su u ovim krajevima ostavili duboke tragove. A Romulijana nije samo palata, već svojevrsna istorija u slojevima, budući da se na istom prostoru sreću tragovi iz drugog milenijuma pre naše ere, rimsko naselje i impozantna palata, ostaci ranohrišćanskih bazilika i svedočanstva iz vizantijskih vremena. Toliko istorije na jednom mestu retko gde može da se dotakne.

Tekst: Snežana Ilić
Fotografije: Snežana Ilić, Felix Romuliana
ZABRANJENO preuzimanje fotografija i teksta bez odobrenja autora!

43s

1 KOMENTAR

OSTAVI KOMENTAR