Novosadski fotografski ateljei od 1854. do 1914. godine naziv je izložbe postavljene u Zbirci strane umetnosti Muzeja grada Novog Sada, svojevrsnog vremeplova koji posetioce vraća u vreme kada je odlazak kod fotografa bio poseban trenutak u životu tadašnjih građana i njihovih porodica

Pred kraj godine, Novosađanima se ukazala jedinstvena prilika da krenu u izvanrednu avanturu – da se na trenutak vrate u prošlost svog grada i zavire u tajne starinskih foto-aparata i kabinete čudesa, odnosno ateljee tadašnjih majstora fotografije. Da prođu kroz avenije davnih vremena kada uspomene nisu beležene Nikonima ili pametnim telefonima sa ugrađenim kamerama, i kada je pojavljivanje pred tadašnjom varijantom objektiva bilo stvar prestiža. Samo tri decenije nakon nastanka prve fotografije poznate istoriji, prve svetlosne slike ikad napravljene, taj interesantni zanat doselio se i u Novi Sad. Svetlopisci i njihove kamere opskure ovekovečili su tadašnje žitelje srpske Atine, specijalnim tehnikama upisujući emocije na licima sa portreta, a svoja imena u kulturnu baštinu ovih prostora.

03

Ivana Jovanović-Gudurić, etnolog-antropolog i viši kustos, autor je postavke Novosadski fotografski ateljei (1854–1914), koja je otvorena u Zbirci strane umetnosti Muzeja grada Novog Sada u Dunavskoj ulici. Na izložbi je predstavljen rad četrnaestorice fotografa koji su posedovali ateljee u centru grada tokom druge polovine 19. i početkom 20. stoleća. Čini je više od četiri stotine originalnih fotografija iz fonda Muzeja, koje svedoče o estetskom i tehnološkom razvoju portreta, ali pokazuju i mnoge elemente materijalne i socijalne kulture tog vremena.

Na ovom nostalgičnom putovanju posetioci će osetiti atmosferu jedne epohe kada je odlazak kod fotografa bio poseban trenutak u životu tadašnjih građana i njihovih porodica, kada su se specijalno za tu priliku oblačile najlepše haljine i odela, stavljali šeširi i ostali popularni modni dodaci. Na taj način potvrđivali su novostečeni status građanske klase. Izabrane fotografije prate priče o uzbudljivim životima i karijerama fotografskih majstora, a predstavljeni su i oglasi iz štampe kroz koje su reklamirali svoje usluge. O zbirci kakva se ne viđa svakog dana govori autorka Ivana Jovanović-Gudurić.

11

Posle revolucije 1849. godine, u drugu polovinu 19. veka Novi Sad ulazi razrušen, spaljen, sa stanovništvom čiji se broj smanjio skoro na trećinu. Ali, već početkom pete decenije počinje intenzivna obnova. U centralnom jezgru zidaju se jednospartne kuće s lokalima u prizemlju i stanovima na spratu. Ponovo oživljavaju zanati i pijaca, a polako se aktivira i društveni život. Razvoj saobraćaja, rane industrije, poljoprivrede i trgovine postaće ključni faktor i ekonomskog razvoja i modernizacije grada u to vreme. Formira se građanska klasa koja svoj novi životni stil gradi pre svega pod jakim uticajem srednjoevropskih centara. To će se doraziti na različite segmente – od uređenja enterijera, oblačenja, do obrazovanja i stvaranja novih običaja i kulturne prakse.

02

Na poslednjim stranama dnevnih listova i godišnjih kalendara sve je više reklama i oglasa. Njihova pojava, odnosno široka upotreba, odraz je jačanja građanskog društva, koje je podrazumevalo otvorenost prema javnosti i distribuciju informacija. Kroz takav vid reklamiranja trgovci su nudili raznovrsnu inostranu robu, a zanatlije svoje usluge. Sredinom pedesetih godina među njima se počinju pojavljivati i oglasi prvih fotografa koji pristižu u grad.

Glavni-trg aa

09

Nakon povremenih poseta putujućih fotografa, prvi stalni atelje u Novom Sadu otvorio je Georgije (Đorđe) Knežević 1854. godine, čime počinje istorija fotografske delatnosti na ovom urbanom prostoru. Već na početku sedme decenije 19. veka, Knežević dobija i prve konkurente. Bili su to Stefan Vulpe, Ignjat Rajs, a nešto kasnije Ignjac Funk i Julijus Štern. Ateljei nekih od njih bili su aktivni sve do sredine osme decenije, a njihov doprinos razvoju nove profesije od neprocenjive je važnosti za kulturnu istoriju Novog Sada. Uvidom u portretne fotografije nastale u prvim novosadskim studijima uočava se jasno prisustvo takozvanog Dizderijevog načina snimanja, koji je bio opšteprihvaćen u Evropi do sredine osamdesetih godina 19. veka. Pored prvih portreta Novosađana, ovi fotografi izvodili su i pionirska snimanja van ateljea.

Jovan Rehnicer, jedan od najproduktivnijih ovdašnjih svetlopisaca, počinje rad 1874. godine, a njegov atelje u zgradi Matice srpske na Glavnoj pijaci biće aktivan naredne dve decenije. Nešto kasnije, Josif Singer dobio je titulu kraljevskog fotografa. Ostao je upamćen kao vrsni portretista i autor prvih razglednica s novosadskim motivima. U to vreme u gradu rade i Rajman i Grujić, koji se potpisuju kao Rehnicerovi naslednici. Izvesno vreme ovde su boravili i kraljevski srpski fotograf Vasa Danilović i Franc Regecki, koji su se potom proslavili u Beogradu.

Krajem 19. veka rad pojavljuje se Dezider Vajda, koji je, uz Rehnicera i Singera, svakako bio jedan od najznačajnijih fotografa novosadskog građanstva. Sam početak 20. stoleća obeležiće rad Ivana Stojkovića, vlasnika prvog namenski građenog fotografskog ateljea u Novom Sadu. Prateći trendove u razvoju ove umetnosti u evropskim centrima, novosadski fotografi uvode izvesne novine u načinu rada. Scenografije i rekviziti prilikom snimanja postaju raznovrsniji i raskošniji, krupni plan dominira na portretima, a javljaju se i novi formati. Majstori sve više snimaju van ateljea, ostavljajući tako iza sebe vizuelna svedočanstva važnih događaja iz lokalne istorije.

01

Popularizaciji foto portreta, koja će početi šezdesetih godina 19. veka, najviše je doprineo izum poznatog francuskog fotografa Andrea Adolfa Dizderija. Za njega bi se moglo reći da je uveo radikalan preokret u fotografskom zanatu, i da je jedan aspekt nepovratno usmerio ka domenu masovne kulture. Do tada su fotografije zbog visoke cene bile dostupne samo pripadnicima bogatijih slojeva društva, što je rezultiralo malobrojnom klijentelom. Dizderi je konstruisao kameru sa četiri sočiva, koja je istovremeno mogla da proizvede osam različito komponovanih portreta. Zbog veličine koja je odgovarala posetnici, novi tip portreta nazvan je carte de visite.

17

Dizderijev patent obezbedio je masovnu proizvodnju, čije je opravdanje bilo isključivo u nivou ekonomskih zakonitosti – cena osam ili dvanaest fotografija postaje niža od cene jedne većeg formata. Pravac ka masovnoj proizvodnji fotografije potvrđen je 1855. godine na Velikoj industrijskoj izložbi u Parizu. Nosioci njenog daljeg razvoja i širenja bili su pripadnici društva koji postepeno ulaze u svet blagostanja, dokolice i potrošnje.

08

Imperativ želje za postizanjem reprezentativnosti bitno je uticao na estetiku fotografskog portreta. Najčešće se koristi cela figura, jer je kroz nju dolazio do izražaja reprezentativni momenat, kako modela, tako i ateljea. Poziranje je takođe bilo krajnje konvencionalno i tipizirano. Cilj je bio da osoba bude prikazana kao pravi predstavnik svoje društvene klase, bez individualnih osobenosti i uz odsustvo emocija. U želji da udovolje klijentima, fotografi sve više počinju da koriste retuš.

15

Krajem šezdesetih godina 19. veka, u modu ulazi oslikana pozadina, koja je trebalo da dočara neki prirodni ambijent ili prostor raskošnih salona. Uz njih se u ateljee uvode i luksuzniji rekviziti, poput fotelja, stočića, komoda različitih stilova. Portretna fotografija dolazi do izražaja i kao jedno od glavnih sredstava vizuelizacije novog porodičnog koncepta druge polovine 19. stoleća. Podrazumevali su se dvojni portreti bračnih parova, porodica ili samo dece. Upravo je to razlog što se takve fotografije, kao i albumi nastali u to doba, često nazivaju porodičnim. Još mnogo lepih priča iz davnina možete čuti ako posetite interesantnu izložbu u Dunavskoj ulici. U slučaju ovih jedinstvenih eksponata zaista važi zaključak da slike govore više od reči.

Tekst: Snežana Ilić
Fotografije: fond Muzeja grada Novog Sada, arhiva, Pixabay

16

12

BEZ KOMENTARA

OSTAVI KOMENTAR