Dolina šlemova – tako se u stručnoj literaturi naziva predeo nadomak Šida, kod Berkasova, gde su 1955. godine pronađena dva raskošna kasnoantička primerka. Pola veka kasnije, iz sremskih njiva izronio je i treći, pored Jarka. Zlatni svedoci duge rimske vladavine ovim prostorima i provincijom u kojoj se nalazila jedna od prestonica imperije, Sirmijum, zauzimaju počasno mesto u prostorijama Muzeja Vojvodine

Područje današnjeg Srema, najmanjeg regiona u Vojvodini, vrvi od arheološkog nasleđa iz svih epoha. Najstarija naselja nastala su na mestima koja su obilovala vodom, trskom, drvetom i glinom, što je bio osnovni uslov za nastanjivanje, a prva trajnija neolitska naselja nicala su na obalama Save, Dunava i Bosuta, lokalitetima na kojima se život odvijao vekovima. Ukopavane su zemunice ili građene kolibe od blata i drveta, tako da se vremenom zemljište polako uzdizalo iznad okolnog terena. Slična naselja otkrivena su duž Dunava kod Novih Banovaca, Slankamena, Čortanovaca, Banoštora, Suseka. Vrhunac razvoja dosegla su kada su iz planinskih područja počeli da stižu metal, bakar i bronza. U međuvremenu su nikle i druge naseobine, otkrivene u atarima Grgurevaca, Deča, Obreža, Sviloša, Malih Radinaca, Vrdnika i Inđije.

Bronzano doba trajalo je do pre tri hiljade godina, a u Sremu je prekinuto velikim sukobima sa novodoseljenim Ilirima, s kojima počinje gvozdeno doba (halštat). Ovaj period je trajao sve do početka 3. veka pre nove ere, kada sa keltskim plemenima stiže nova, naprednija kultura mlađeg gvozdenog doba (laten). Kelti su živeli u otvorenim naseljima ili utvrđenjima. Otvorena su podizana obično u neposrednoj blizini starijih ilirskih, dok su zatvorena nicala na manjim brežuljcima, uglavnom uz obalu. Iz tog doba potiču veštačke humke kod Vašice, Hrtkovaca, Slankamena i Krčedina. U utvrđenim naseljima bili su vojno-ekonomski i administrativni centri, opasani kamenim zidovima ili zemljanim bedemima sa palisadama.

U 1. veku pre nove ere izvršene su značajne promene u društvenim odnosima stanovništva na teritoriji Srema. Rimska vlast se, nakon gušenja ilirsko-panonskog ustanka, definitivno učvrstila u ovim krajevima. Tokom višedecenijskih arheoloških istraživanja otkriveno je mnoštvo lokaliteta koji svedoče o bogatstvu i raznolikosti rimske kulture i načina života u provincijskim delovima carstva. Neki od najpoznatijih su Sirmijum (Sremska Mitrovica), Basijana (Donji Petrovci), Ritijum (Surduk).

Prilikom arheoloških radova izvođenim na području današnje Sremske Mitrovice, istraženo je preko 80 lokaliteta. Pojedini su prezentovani na otvorenom (zanatsko-trgovačka četvrt uz jugozapadni bedem, kultno mesto iz antičkog i srednjovekovnog perioda), dok su iznad jednog broja nalazišta podignute zaštitne konstrukcije (deo kompleksa Carske palate, ranohrišćanska bazilika iz prve polovine 5. veka, deo vile u lapidarijumu Muzeja Srema). I to nije sve.

U poljima Berkasova

Srem je, da još jednom istaknemo, najmanja oblast Vojvodine, ali je i kao takav bio izuzetno interesantan starim narodima. Rimljani su na obronke Fruške gore doneli vinovu lozu i s njom posadili tradiciju proizvodnje vina, a kasnije su se ovde odigravali i važni istorijski događaji poput Bitke kod Petrovaradina ili potpisivanja Kalovačkog mira. Već znate da je Sremska Mitrovica bila jedna od četiri prestonice Rimskog carstva, glavni grad provincije Donje Panonije. Rimljani su, na temeljima prethodnog keltskog naselja, osnovali Sirmijum u 1. veku pre nove ere. Kako i dolikuje jednoj metropoli, šta god je taj izraz podrazumevao u antičko doba, Sirmijum je predstavljao pojam raskoši.

Pored impresivne palate, luksuznih kuća i vila, javnih kupatila, nekropole i ostalih objekata, pronađene su i mnoge druge dragocenosti. U spletu istorijskih okolnosti i bura koje su se smenjivale na ovim poljima, logično je očekivati da svuda pod zemljom leži davno zakopano blago neprocenjive vrednosti. Većina artefakata i ostataka prošlosti sasvim je slučajno izronila iz plodnih sremskih njiva. O najznačajnijim pronalascima pričala mi je magistar Tijana Stanković Pešterac, kustos Antičke zbirke i pomoćnik direktora Muzeja Vojvodine.

Prva dva kasnoantička pozlaćena šlema dospela su u Muzej davne 1955. godine. A priča o tome kako su se posle sedamnaest vekova ponovo pojavili na našoj istorijskoj i kulturnoj pozornici gotovo je holivudska, kao da je pobegla iz scenarija nekog filma o Indijani Džonsu. Sjajnu reportažu donela je pre nekoliko godina i naša Nacionalna geografija, tako da ću preneti delove teksta:
(…) Bilo je već prošlo podne kada je Mirjana Manojlović Marijanski, kustoskinja Muzeja Vojvodine u Novom Sadu, tog kišnog majskog dana primila telefonski poziv iz Šida. Nada Aćimović, doktorka iz Berkasova, saopštila joj je uzbuđenim glasom da je Angelina Vrkatić, okopavajući kukuruz, na svojoj njivi pronašla dva zlatna šlema.

Još pre nekoliko godina primetila sam da nešto svetluca u zemlji. Bila sam uverena da su to neeksplodirane granate, kojih je u našem kraju, nedaleko od mesta proboja Sremskog fronta, tada bilo mnogo. Zbog toga taj deo njive nisam obrađivala, niti sam mu prilazila. Nalaz nisam prijavila iz bojazni da će mi celu njivu blokirati dok je ne očiste. Ali posle ovogodišnjih proletnjih kiša, predmeti su bili znatno vidljiviji, pa sam ih, shvativši da nisu granate, izvadila iz zemlje i krišom odnela kući. Tek kad sam ih oprala vodom, videla sam da je reč o šlemovima i da na njima ima zlata – rekla je tada Angelina.

Već sutradan se obrela u Novom Sadu da se raspita za vrednost nalaza. Na osnovu donetog parčeta i njenog opisa, zlatar joj je rekao: Ovo je samo tanka pozlata. Sa jednim gramom možete pozlatiti celog konja. Nego, ovo je mala korist za vas, a velika za muzej. Odmah po povratku u Berkasovo Angelina je otišla svojoj rođaki, doktorki Nadi. Osećajući da je reč o senzacionalnom otkriću, kustoskinja Mirjana i njen kolega Šandor Nađ već sutradan ujutru su bili u Berkasovu. I zaista, u Angelininim rukama nalazila su se dva veoma dobro očuvana rimska šlema, za koja će se naknadno utvrditi da potiču iz 4. veka naše ere. (…)

U jeku borbe za rimski presto

Sondažnim iskopavanjem arheolozi su otkrili da su šlemovi činili deo ostave, jer su u zemlju stavljeni zajedno sa dva para konjskih đemova i nekoliko srebrnih ukrasnih delova za pojas. Manje raskošan šlem, u literaturi zaveden kao Šlem broj 2, ima natpis Vicit (Lic)iniana (pobeda Liciniju), ratni poklič koji je istoričarima pomogao da zaključe kako je izrađen početkom 4. veka, u vreme kada su se oko rimskog prestola borili budući car Konstantin Veliki i njegov najveći rival Licinije. Od 308. godine, kada je Licinije postao avgust, njih dvojica su vladali zajedno, a onda su počeli ljutu borbu za tron, koja se završila Licinijevim porazom i pogubljenjem.

Prema jednom tumačenju, šlemovi su mogli biti zakopani prilikom povlačenja njegovih trupa prema Sirmijumu, odnosno posle bitke koja se 314. ili 316. godine odigrala kod Cibala, današnjih Vinkovaca. Prema drugoj verziji, zasnovanoj na tumačenju kasnije dodatog natpisa na grčkom jeziku, šlem je verovatno dugo biti u upotrebi, a potom je zakopan u nekom trenutku nemirnog 4. stoleća u Panoniji, koja je bila poligon stalnih sukoba sa varvarima duž limesa na Dunavu i međusobnih obračuna pretendenata na rimski presto.

Prvim tumačenjem bavio se i autor priče za Nacionalnu geografiju, Nikola Bura, koji je i sam krenuo putevima Rimljana. On je naveo da se dolina Ašman nalazi na jedva kilometar od Berkasova, koje pripada opštini Šid. Njenim levim obodom vodi put do sela Bapska u susednoj Hrvatskoj, dok se putem koji ide dnom uvale stiže do manastira Svete Petke, posle kog se ona širi i stapa sa ravnicom. Uglavnom je pod šumom i vinogradima, između kojih se nalazi Angelinina njiva, većim delom na levoj strmini, dok je drugi deo njive u ravnini do donjeg puta. Sa vojnog stanovišta, ravnica je brisani prostor sa kojeg treba što pre ukloniti jedinice. Znali su to i Licinijevi stratezi, kada su uveče, posle celodnevne bitke protiv Konstantina, poraženi počeli da se povlače od Cibale u svoj Sirmijum i dalje na istok. Zbog toga je, pod okriljem noći, povlačenje preko ravnice za preko deset hiljada Licinijevih vojnika trajalo satima, da bi se ujutru glavnina snaga sa avgustom na čelu domogla Fruške gore. Prva prirodna zaštita bila je upravo dolina Ašman (toponim potiče iz turskog jezika i znači vinova loza).

Ubrzano povlačenje Licinijeve vojske ka jugoistoku, nakon bitke kod Cibala, mogla bi biti jedna od okolnosti pod kojima su sakriveni šlemovi iz Berkasova. Natpis Vicit Liciana u potpunosti bi odgovarao takvom scenariju. Danas se dolina u čast velikog otkrića u stručnoj literaturi naziva Dolina šlemova, a u narodu je ime prihvaćeno i kao spomen na vreme koje je ovom kraju donelo prosperitet i civilizacijski pomak.

Skupocena izrada

Šlem broj 1 je najlepši i najraskošniji primerak među svim poznatim kasnoantičkim šlemovima koji su do sada pronađeni na tlu Evrope, a ima ih petnaestak. Zapanjujuće dobro je očuvan. Izuzetnog sjaja, ukrašen umecima od staklene paste koji imitiraju dragi kamen smaragd i poludrago kamenje oniks i kalcedon, već više od šest decenija oduševljava naučnu i širu javnost. Verovalo se da smaragd čuva snagu vere, oniks je u predstavi oka imao ulogu stvaranja straha kod neprijatelja, dok je plavi kalcedon označavao telesnu snagu vlasnika. Čine ga kalota od četiri jednaka segmenta povezanih krestom i poprečnom trakom i čeonog obruča koji nosi dva štitnika za obraze, kao i štitnike za vrat i nos. Osnovni delovi izrađeni su od kovanog gvožđa debljine tri milimetra, prevučenog srebrnim pozlaćenim limom. Šlem broj 2 ima gvozdenu osnovu debljine četiri milimetra, dvodelnu kalotu, nema ukrašene umetke i nije u potpunosti očuvan, jer je prilikom vađenja oštećen motikom. Pretpostavlja se da su oba bila postavljena kožom.

Pronađeni đemovi ukazuju na to da su pripadali konjanicima, pozlata da su vlasnici bili visokog ranga, a ukrasi na najlepšem – da je bio privilegija neke važne ličnosti, elitnog vojskovođe, možda čak i samog avgusta. Korišćeni su u borbi, o čemu govore tragovi krvi na onom raskošnijem i činjenica da su imali tešku gvozdenu osnovu za odbranu od udaraca, koja ne bi bila potrebna da su imali paradnu ulogu. S obzirom na to da su prekriveni dragocenim materijalima, pretpostavlja se da su izrađeni u samom Sirmijumu, centru provincije Donje Panonije i prestonici istočnog dela carstva, gde su postojale radionice za naoružanje i vojnu opremu, kao i trezor sa zlatom.

Istorija sela Jarak i njegove okoline veoma je bogata. Raznovrsnost i obilje arheološkog materijala svedoče da su u 1. veku pre nove ere na tom prostoru živela keltska i panonska plemena kao predrimsko stanovništvo koje je bilo u kontaktu sa budućim osvajačima. Važnost položaja sela otvara mogućnost postojanja i rimskog naselja iz kasnijeg vremena. Istorijski izvori pominju antičku stanicu Fosis kao poslednju u okviru teritorije Sirmijuma, na trasi puta prema Basijani, jednom od važnijih gradova Donje Panonije, čije se ruševine nalaze u blizini Rume. Značenje latinske reči fossae – rov, kanal, navelo je naučnike da stanicu prvobitno dovedu u vezu sa selom Jarak. Ipak, potonja arheološka istraživanja pokazala su da put od Sirmijuma nije skretao prema Jarku, nego je išao ka Šašincima, što znači da bi u njihovoj okolini trebalo tražiti stanicu Fosis.

Rekonstrukcija šlema iz Jarka i heroji baštine

Upravo u okolini Jarka, sedamnaest kilometara jugoistočno od Mitrovice, zemljoradnik Živko Rajaković iz Hrtkovaca otkrio je delove šlema u malom sivom keramičkom krčagu. Bilo je to 2005. godine, tačno pola veka od velikog pronalaska u Berkasovu. Pre nego što se obratio stručnjacima Muzeja Vojvodine, komade pozlaćenog lima ispravljao je i lepio na kartonsku podlogu, ne poznajući njihovu funkciju i namenu. Kada su stručnjaci pogledali nalaz, vrlo brzo su zaključili da je reč o ostacima šlema sličnog onima iz Berkasova, i predložili Živku otkup.


Šlem je izradio nepoznati majstor iz 4. veka tako što je stavio pozlatu na srebrni lim, ukrasio ga i zakovao na gvozdenu podlogu, a potom postavio kožom. Mogao ga je nositi neki visoki rimski konjički oficir, kojeg je sudbina odvela u nepoznatom pravcu. Završio je u rukama onoga ko je sa njega skinuo zlatnu oplatu, odvaljujući zakovice i nitne, a nastale komade stavio u krčag i iz nepoznatih razloga pohranio u zemlju.

Posmatrajući korodirane fragmente metala i analizirajući ukrase na njima, dr Velika Dautova-Ruševljan, arheolog i tadašnji kustos Muzeja Vojvodine, pomislila je da bi se moglo raditi o rimskom pozlaćenom šlemu tipa Berkasovo, ali ni ona nije znala kako će izgledati nakon čišćenja i rekonstrukcije. Tadašnja uprava Muzeja nabavila je novac za otkup ovih predmeta, konzervaciju i rekonstrukciju. Za veliki poduhvat angažovani su stručnjaci Narodnog muzeja u Beogradu – Milan Čolović, viši konzervator-tehničar, i Slobodan Savić, restaurator-savetnik, koji su se sa entuzijazmom prihvatili ovog ozbiljnog izazova.

Bio je to mukotrpan posao, ali, još teže je bilo rekonstruisati događaj iz prošlosti koji je uzrokovao uništavanje jednog ovako raskošnog komada. Ostaci su potopljeni u destilovanu vodu, i nakon izvesnog vremena delovi kalote šlema odvojili su se od kartona. Sama konzervacija najpre je podrazumevala uklanjanje sulfidne patine i ispiranje rastvorljivih soli, a potom i niz drugih postupaka.

Čišćenjem i uklanjanjem sloja korozije otkriveno je da je površina srebrnog lima bila pozlaćena, ali se došlo do još jednog značajnog otkrića – na oplati desne obrazine ukazala su se slova natpisa, izvedena punktiranjem i urezivanjem. Arheolozi su uspeli da pročitaju tek nekoliko slova i donesu zaključak da je on nastao nakon izrade, bilo kao posveta u trenutku dodele šlema, ili verovatnije, kao potpis vlasnika koji je obeležavao svoju imovinu.

Postupkom ispravljanja na kožnoj podlozi pomoću zubarskih i alatki od poludragog kamena ahata, delovi pozlaćenog srebrnog lima vratili su se u prvobitnu formu. Oplata šlema iz Jarka bila je sačuvana u procentu od 85 odsto, što je rekonstrukciju učinilo izvodljivom, a u tome im je pomogao i manje raskošan šlem iz Berkasova. Konzervacija i rekonstrukcija šlema iz Jarka trajala je skoro godinu dana, a svesrdnu pomoć pružio je i stručnjak za rimsku vojsku doc. dr Miroslav Vujović, sa Odeljenja za arheologiju Filozofskog fakulteta u Beogradu.

Danas se sva tri šlema čuvaju u Muzeju Vojvodine u Novom Sadu, gde kao najreprezentativniji simboli rimske moći u 4. veku dominiraju izložbenim prostorom bogate Antičke zbirke. Interesantno je da su u središtu nekadašnje imperije, na Apeninskom poluostrvu, pronađene samo srebrne obrazine i vetrobran jednog šlema oz ovog perioda. I u evropskim oblastima koje su se nalazile pod rimskom vlašću do danas je otkriveno malo kasnoantičkih šlemova.

Muzej je sa svoja tri dragulja gostovao u nekoliko gradova, a uspeh izložbi bio je ogroman. Nekoliko stotina hiljada posetilaca želelo je da vidi zlatne artefakte iskopane iz sremskih njiva, koji su i sada najveća atrakcija zdanja pored Dunavskog parka. U nemačkom gradu Triru 2007. godine održana je izložba posvećena Konstantinu Velikom sa preko hiljadu eksponata iz brojnih evropskih muzeja, među kojima su šlemovi iz Berkasova zauzimali posebno mesto. Plenili su pažnjom i u Muzeju dijeceze i galeriji Tijepolo u Udinama, na izložbi posvećenoj biskupu Hromaciju i gradu Akvileji, koji se nalazio na raskrsnici puteva od Italije ka istočnim delovima Rimskog carstva.
O tri izuzetna eksponata i arheološkim artefaktima koji su s njima zakopani snimljen je i dokumentarni film posvećen istorijskom kontekstu iz kojeg su stigli pravo pred naše oči, kao i njihovoj sudbini u rukama arheologa i konzervatora.

Tekst: Snežana Ilić (arhivski materijal, mr Tijana Stanković Pešterac, Muzej Vojvodine, Nikola Bura – National Geografic Srbija)
Fotografije: Milica Đukić, Muzej Vojvodine, Snežana Ilić
ZABRANJENO preuzimanje teksta i fotografija bez odobrenja autora!

BEZ KOMENTARA

OSTAVI KOMENTAR