Lepo jezero nadomak Subotice obeležava 170 godina od početka svog turističkog života. Ali, zahvaljujući lekovitoj vodi sportskom duhu, ovo idilično mesto omeđeno salašima, čardama i letnjikovcima bilo je Evropi poznato i vekovima ranije

Jedna stara priča kaže da je Palićko jezero nastalo od suza pastira Pavla, koji je na okolnim poljima napasao svoje stado. Dugo se verovalo i da je ovo gorsko oko severne Bačke poslednje što je ostalo od Panonskog mora iz kojeg se rodila današnja Vojvodina. Jezero nadomak Subotice jeste nastalo u pradavna vremena, ali kao izdansko, i njegova voda najvećim delom potiče od padavina koje su ispunjavale dolinu. Tokom ledenog doba, kada su se taložili les i pesak, slivala se sa obližnjeg terena ispirajući natrijum-hlorid i tako postala slana. O tome svedoče i prvi dokumenti koji je pominju još polovinom 15. veka, tačnije 1462. godine, pod nazivom Paly. Već tada se znalo da ova voda i mulj imaju lekovita svojstva.

Ali, trebalo je da prođe još nekoliko stoleća da bi subotički gradski oci i lekari predložili da se na obali napravi veliko kupatilo koje će svi moći da koriste. Malo naselje nedaleko od sadašnje granice ubrzo se pretvorilo u banju u koju su dolazili gosti iz cele Evrope. Ostalo je istorija. Istorija kojoj se, kao večni deo ravnice, uvek rado vraćam, a naročito ove sezone kada lepo mesto pokraj Subotice obeležava 170 godina od zvaničnog početka svog turističkog života.

Na istočnoj obali jezera, 1697. godine posle bitke kod Sente, ulogorila se vojska Eugena Savojskog, a o mestu logorovanja u bečkom Ratnom arhivu čuvaju se dva crteža. Na njima nema imena jezera ni naznake postojanja nekog naselja na obali, ali označavaju mesto koje predstavljaju kao vodu koja se sakupila posle kiša. Salinitet je bio uzrok slabe naseljenosti i u ranijim periodima. Nekada je voda bila toliko alkalna da nije pogodovala flori i fauni. Stanovništvo ju je koristilo za napajanje ovaca i natapanje kudelje, kao i za beljenje platna i pranje veša.

Johan Gotfrid Libetraut, glavni lekar tadašnje Bačko-bodroške županije, najzaslužniji je što se Palić aktivirao kao lečilište. On je 1780. godine Subotici predao projekat u kome je razradio sistem dobijanja sode iz jezera, a istovremeno je uporno dokazivao gradskom senatu na veoma snažnu lekovitu moć zagrejane jezerske vode. Poučen i iskustvima lokalnog stanovništva, predložio je izgradnju banje. Grad je prihvatio projekat, koji zbog nedostatka sredstava nije realizovan, ali je jezero prepušteno Libetrautu na deset godina da sam ostvari svoje zamisli. Fabrika sode proradila je 1782. i može se smatrati prvim industrijskim objektom na teritoriji Subotice. Senat prvi put ozbiljnije razmatra lekovitost vode 1833. godine i donosi odluku zabrane napajanja stoke, natapanja pamuka, konoplje i kože, kao i pranja veša. Na severnoj obali pošumljava se 12 hektara i zabranjuje se jahanje i vožnja kola u parku.

Veće mađarske dvorske komore je 1845. godine odlučilo da konačno odobri sredstva za izgradnju kupatila i gostionice. Tada su postavljene prve kade, a potom su počela da niču i kupatila – toplo, blatno, muško i žensko. Grade se posebne gostinske sobe i kuće, letnjikovci i vile veleposednika, a Palić dobija banjskog lekara i inspektora. Subotički arhitekta Janoš Škulteti jedan je od velikih ljudi koji su stvarali imidž Palića. Za njegovo ime vezuju se projekti nekoliko znamenitih objekata izgrađenih u pretprošlom veku, koji postoje i danas, kao što je bivša glavna zgrada kupališta (danas hotel Park), podignuta 1860. godine.

Bila je namenjena imućnijim gostima i pružala visok komfor za to doba. Za posetioce manje platežne moći izgrađena je gostionica Donja trščara, sa karakteristikama lokalne narodne arhitekture. U to vreme banja je raspolagala sa 76 soba za bolesnike. Osim na lečenje, pre svega koštanih i kožnih oboljenja, posetioci su na Palić dolazili i zbog izuzetno bogatog zabavnog programa. Zlatno doba počinje 1883. godine, nakon otvaranja pruge Budimpešta-Zemun i tramvajske linije do Subotice. Posete su utihnule tokom Prvog svetskog rata. Ono što tada nije prestalo su razne sportske aktivnosti koje su tamošnjem stanovništvu oduvek predstavljale važan deo svakodnevnice.

Sportski duh panonske ravnice

Uvođenje fiskulture među obavezne predmete u subotičkoj gimnaziji bio je presudan trenutak koji je, vrlo moguće ali nikad dokazano, uticao i na uskrsnuće Olimpijade kakvu danas poznajemo. Naime, nakon osnivanja Umetničkog klizačkog društva 1876. godine, a potom i teniskog kluba, subotički mecena i baron Lajoš Vermeš, koji se strogo držao parole da je u zdravom telu zdrav i duh, sa svojim bratom Nandorom na Paliću počinje da organizuje takmičenja uz učešće najboljih sportista svog doba. A sve to se dešavalo šesnaest godina pre nego što je Pjer de Kuberten obnovio Olimpijske igre.

Palićke igre su u leto 1881. godine imale bogat program, sa čak sedam disciplina (hodanje, boks, mačevanje, trčanje na kratke staze, bacanje kugle, gimnastika i plivanje). Vermeš, koji je poticao iz ugledne aristokratske porodice renesansnih pogleda na svet, čak je otišao i u Napulj da uzme meru čuvenom Mironovom Diskobolosu, odnosno njegovom disku, kako bi u subotičkoj gvožđari mogao da napravi isti takav rekvizit. Već narednog leta na palićijadu stižu bacanje diska, mačevanje i tenis. Održavale su se i trke velosipeda, takmičenja u veslanju, ali i neke interesantne zimske discipline za koje verovatno nikad niste čuli, poput trke jedrilica na ledu i bicikala sa jedrima na ledu, nešto što bi smo danas nazvali ekstremnim sportovima.

Vermeš je želeo da sport učini dostupan svima, a ne samo bogatijim slojevima društva. U tu ideju uložio je gotovo sav kapital. Tako je, pored ostalih disciplina, 1889. godine po uzoru na antičke grčke igre uveo pentatlon. Učesnici su  bili polugoli, sa šlemom, mačem i štitom, uvijeni u ogrtač, a takmičili su se u autentičnim disciplinama – bacanju koplja i diska, trčanju, skoku u dalj i rvanju. Uskoro je Vermeš izgradio kružnu asfaltnu biciklističku i atletsku stazu dužine 500 metara, kakvu su imali još samo London i Lajpcig. Bila je tu i zatvorena arena.

Njegov objekat Ahileon, borilište i dom za sportiste, nalazio se uz obalu i sastojao se od staze, tribina i sportskog hotela sa šezdeset ležaja, što se slobodno može smatrati prvim olimpijskim selom. Bio je to pravi pravcati sportski centar. Kompleksu je, između ostalih, pripadala i lepa vila Bogojvar (Sova), pored jezera. I danas se u nekim ozbiljnim krugovima polemiše da li je Kuberten možda samo preslikao ideju za Olimpijadu od barona Vermeša, koji je evropsku sportsku elitu okupljao na Paliću mnogo pre nego što je otac modernih igara osmislio geslo važno je učestvovati. U znak sećanja na velikog subotičkog humanistu i sportistu, kojeg vidite na slici sa njegovim velosipedom, Vermešu je podignut spomenik u palićkom parku.

Zlatno doba Palića

Taj sportski imidž Palića, sa kojim je još krajem pretprošlog veka bio dobro upoznat ceo kontinent, doprineo je i jačanju turizma. Brza urbanizacija grada donosi sa sobom nova tehnička rešenja u saobraćaju. Na opštu radost Subotičana, 1897. godine kreće munjevita železnica, kako su tada nazivali električni tramvaj, drugi te vrste u tadašnjoj Ugarskoj, posle Budimpešte. U narednim decenijama pokazaće se da je tramvaj bio od izuzetnog značaja, pogotovo leti kada je zbog otvorenih prikolica predstavljao posebnu atrakciju. Ukidanje ovog prevoznog sredstva 1974. godine i njegovo nostalgično kloparanje Subotičani nikad nisu prežalili, a autobus se nije pokazao kao adekvatna zamena.

A Palić je još početkom 20. stoleća imao izuzetne turističke ponude. Gostima je bila na raspolaganju banja sa hladnim, toplim i blatnim kupatilom, brojni letnjikovci, vile i sobe za izdavanje, hoteli, letnja pozornica, biblioteka, razna plovila i kompletan Vermešov sportski centar. Organizovani su nastupi najpoznatijih pozorišnih ansambala i filharmonija, čak i filmske projekcije. Saobraćajna povezanost bila je brza i efikasna zahvaljujući železnici (u to doba se u Subotici ukrštalo sedam pruga) i tramvajskoj vezi sa gradom.

Dolazili su ugledni građani, veleposednici, bogati trgovci, bankari, industrijalci iz cele Austrougarske monarhije. Koliko su bili prohtevni vidi se i iz ponude jelovnika restorana, na kojima se nalazilo preko pedeset specijaliteta od svih vrsta mesa, divljači, slatkovodne i morske ribe, vrhunski sirevi, kao i veliki izbor poslastica. Neka od tih jela i danas se služe u Maloj gostioni. Vinska karta je, uz lokalna, sadržala i ponudu najboljih vina, sastavljenu po uzoru na čuvene restorane Beča i Budimpešte. Posetiocima je na raspolaganju bilo dvadeset pet dnevnih i nedeljnih novina na pet jezika, što govori da su tadašnji turisti bili raznih nacionalnosti. Tako su, mnogo pre nego što su rođene Karlove Vari, Marijanske Lazni ili Rogaška Slatina, na južnom obodu Austrougarske monarhije već nikle prelepe vile, letnjikovci i sportski centri, kao začeci banjskog turizma u Vojvodini.

Na osnovu istraživanja i analiza, sve razvijenije turističke ponude i značaja destinacije, Savet ministara Monarhije u novembru 1899. godine zvanično proglašava Palić banjom. Bio je to novi podsticaj za dalja ulaganja u kvalitetne smeštajne kapacitete, pa je 1903. izgrađen Veliki hotel, danas depandans Jezero. Na javni konkurs za obnovu Palića stiglo je dvadeset tri projekta, a za realizaciju je prihvaćen onaj koji su izradile arhitekte Deže Jakab i Marcel Komor. I gotovo svi objekti u ovom mestu čijoj se raskoši i danas divimo su njihovih ruku i umova delo. Zaista je bogat letopis ovog kraja. Nažalost, priče o zlatnoj epohi Palića i Lajošu Vermešu  nakon rata su pale u zaborav, Tek nedavno su izronile iz ovog mirnog jezera i burne, ali ne tako davne istorije panonske ravnice.

Secesija sa mađarskim šmekom

Monumentalni Vodotoranj, prvi u nizu zdanja podignutih početkom prošlog veka, ujedno i simbol Palića, ponosno stoji kao kapija na glavnom ulazu u Veliki park još od trenutka kada je prvi tramvaj spojio grad Suboticu sa banjom. Toranj, koji sa crvenim paviljonom povezuje centralni svod ukrašen rezbarenim erdeljskim šarama, danas je najveća, naravno i najviša, atrakcija ovog naselja. Ipak, najznačajnijim objektom Jakaba i Komora smatra se Velika terasa, glavno palićko zdanje kroz koje prolazi centralno šetalište. Kompletan društveni život viđenijih građana Subotice i gostiju mondenskog odmarališta odvijao se u ovom kursalonu. Izgrađen u stilu secesije, odnosno njene mađarske varijante koja je inspiraciju pronašla u folkloru, narodnim rukotvorinama, čipkama i vezu, služio je kao prostor za zabavu sa balskom dvoranom, otvorenim panoramskim terasama povijenim u blagom luku, poslastičarnicom, restoranom, salonima za čitanje i pušenje, prodavnicama. Danas predstavlja najveći poslovni i kongresni centar na Paliću i u Subotici.

Ženski štrand je jedinstveno kupalište koje su Jakab i Komor postavili na mestu gde se spajaju jezero i obala. Podignut je 1909. godine po ugledu na sojenice, a nad vodom ga održavaju drveni stubovi. Jedini pristup sa kopna ostvaren je malim mostom, dok je nizom kabina zatvoren iz razloga što su nekadašnje kupačice, za koje je isključivo i bio namenjen, morale biti skrivene od znatiželjnih pogleda šetača. Na istočnoj obali nalazi se i Muški štrand, najveći objekat te vrste u prvoj Jugoslaviji.

Letnja pozornica, koje ove godine slavi 65. rođendan, izgrađena je na inicijativu direktora subotičke opere i dirigenta filharmonije, koji su želeli da u najakustičnijoj lokaciji u srcu Velikog parka smeste bajkovitu scenu čije će kulise biti – stogodišnji borovi. Podignuta od neobrađenog kamena potpuno se uklapa u okolnu prirodu, pa gledaocima pruža idiličnu atmosferu pod vedrim nebom. Ovde se održava i Festival evropskog filma. U ostalim parkovima pored jezera smešteni su fontana, velike plave vaze od keramike iz Pečuja, ukrašene vodenim božanstvima, spomen-česma sa tri ženska lika i razne druge skulpture. Zoološki vrt, sa egzotičnim stanovnicima, Pančićevom omorikom i impresivnim cvetnim aranžmanima, otvoren je 1950. godine. Splitska aleja, koja spaja centralnu ulicu i šetalište kraj jezera, poznata je po prelepim zdanjima i drvoredima stogodišnjih platana. U njoj su i mađarski konzulat, čuvena likovna galerija, vile i crkve.

Samo jezero nije duboko, svega dva metra u proseku. Uređena obala duga je oko 17 kilometara, a najlepša je u suton, kada se iz obližnjih čardi začuju tambure i zamirišu riblja čorba, gulaš, paprikaš, perklet, supa od morke, štrudle i ostali specijaliteti ovog kraja, zasnovani na sočnoj mađarskoj kuhinji.

Dakle, Palić ove godine kao turistička destinacija proslavlja 170. rođendan, iako u tom svojstvu nezvanično postoji mnogo duže. Cela sezona posvećena je tom značajnom jubileju. Pored redovnih događaja biće upriličeno još tridesetak manifestacija, tako da Palić narednih meseci svakako treba posetiti, makar na jedan dan.

Od centra Subotice deli ga svega osam kilometara, a u okolini se nalaze i lepi salaši (Majkin, Rokin, Cvetni), vinarija Zvonka Bogdana, Vinski dvor u Hajdukovu, jezero Ludoš, arheološki lokaliteti, etno kuće i putevi koji povezuju Balkan sa ostatkom Evrope. Sa širokim jezerom, monumentalnim građevinama, lepim vilama građenim u specifičnom stilu, zaštićenim parkovima, alejama i šetalištima, ali i bogatom sportskom istorijom, šarmantni kompleks na severu Vojvodine je u svako doba godine idealno mesto za opuštanje i uživanje u svakom smislu te reči.

Tekst i fotografije: Snežana Ilić

BEZ KOMENTARA

OSTAVI KOMENTAR